Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na postępowanie polubowne (arbitraż)

Description
Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na postępowanie polubowne (arbitraż)

Please download to get full document.

View again

of 16
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Arts & Humanities

Publish on:

Views: 3 | Pages: 16

Extension: PDF | Download: 0

Share
Transcript
  Kwartalnik ADR •  Nr 3(23)/20135 Adam Bodnar wiceprezes zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz adiunkt w Zakładzie Praw Człowieka WPiA Uniwersytetu Warszawskiego; tutor  Adama Ploszki  w ramach programu Collegium Invisible Adam Ploszka doktorant w Zakładzie Praw Człowieka WPiA Uniwersytetu Warszawskiego oraz współpracownik Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na postępowanie polubowne (arbitraż) Wpływ Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności 1  i sformuło-wanych na jej podstawie standardów w zakresie ochrony praw człowieka na system prawny naszego kraju jest od momentu przystąpienia Polski do EKPC 2  znaczny. Sferą, w której wpływ ten dostrzec można w sposób szczególny jest sądownictwo wraz z powiązanymi z nim gwarancjami proceduralnymi. Wpływ Konwencji można odnotować szczególnie w aspekcie standardów dotyczących rzetelnego sądu oraz gwarancji procesowych. Rozwój orzecznictwa EPCz wskazuje jednak, że również w zakresie sądownictwa polubownego oraz arbitrażu 3  można zauważyć kształtowanie się standardów z zakresu praw człowieka. Być może w dłuższej perspektywie niektóre zasady postępowania przed sądami polubow- nymi lub arbitrażowymi będą musiały ulec zmianie lub modyfikacji, właśnie ze względu na standardy praw człowieka. Uwagi ogólne wórcy Konwencji przyjętej i otwartej do podpisu 4.11.1950 r. – jak wynika z travaux  préparatoires –  nie przewidywali zastosowania gwarancji w niej określonych do ar-bitrażu, a więc prywatnych lub pół-prywatnych form rozwiązywania sporów, zastę-pujących sądownictwo państwowe. Jednakże Europejski Trybunał Praw Człowieka 4   interpretuje EKPC w sposób dynamiczny (traktując Konwencję jako living instrument) , 1 Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.); dalej jako: Konwencja albo EKPC. 2 Polska podpisała EKPC 26.11.1991 r., zaś ratyfikowała ją 19.1.1993 r. 3 O rosnącym znaczeniu tego sposobu rozwiązywania sporów świadczy dodanie do KPC ustawą z 28.7.2005 r. (Dz.U. Nr 178, poz. 1478) Części piątej zatytułowanej „Sąd polubowny (arbitrażowy)”. 4 Dalej jako: ETPCz albo Trybunał.  Kwartalnik ADR •  Nr 3(23)/20136 Bodnar, Ploszka co pozwala mu na wyjaśnianie zawartych w niej pojęć w sposób odpowiadający zacho- dzącym zmianom społecznym i prawnym 5 . Na przestrzeni kilkunastu lat organy strasburskie (Europejska Komisja Praw Czło-wieka i Europejski Trybunał Praw Człowieka 6 ) wydały zaledwie kilka orzeczeń, w któ- rych dokonywały oceny zgodności z Konwencją procedur polubownego załatwiania spo- rów. Na podstawie tych orzeczeń (omówionych szczegółowo poniżej) można stwierdzić, że w pewnym zakresie do sądownictwa polubownego stosować można art. 6 EKPC usta- nawiający gwarancje rzetelnego procesu. Europejski Trybunał Praw Człowieka uważa, że rozstrzygnięcie sądu arbitrażowego jest „rozstrzygnięciem o (…) prawach i obowiąz-kach o charakterze cywilnym”. Jednocześnie przepisy prawa krajowego nadają mu moc wyroku sądu powszechnego 7 . o powoduje, że działalność sądów arbitrażowych, pomimo swojej prywatnej natury, nie pozostaje całkowicie obojętna dla systemu Konwencji. Oczy- wiście zakres tego oddziaływania jest ograniczony. Co do zasady bowiem porządek prawny demokratycznego państwa nie zezwala na uchylenie prawa do żądania ochrony sądowej w drodze dwustronnego porozumienia. Innymi słowy, postanowienie umowne o zrzecze- niu się prawa do odwołania się do sądu, wyłączeniu możliwości dochodzenia wykonania zobowiązania na drodze sądowej (  pactum de non petendo ), czy zmianie właściwości sądu z powszechnego na administracyjny zostanie zawsze uznane za nieważne 8 . W związku z powyższym, podstawowe pytanie sprowadza się do tego czy zapis na sąd polubowny całkowicie wyklucza jakąkolwiek możliwość kwestionowania rzetelności procesu z punktu widzenia art. 6 Konwencji, czy też jednak w pewnych sytuacjach stan-dardy te mogą mieć zastosowanie. Zastosowanie art. 6 EKPC do arbitrażu budzi wątpliwości natury doktrynalnej. Cześć przedstawicieli uważa, że z uwagi na naturę Konwencji, nie jest to możliwe. Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności reguluje relację horyzontalną mię-dzy państwem a jednostką, a nie relacje wertykalne pomiędzy podmiotami o charakterze niepaństwowym. Wspomniany argument można uznać za chybiony w świetle aktualnego standardu wyznaczonego przez Europejski rybunału Praw Człowieka w postanowieniu w przedmiocie niedopuszczalności w sprawie Transado-Transportes Fluviais Do Sado, S.A.  przeciwko Portugali 9 . Sprawa ta wynikła na podstawie następującego stanu faktycznego. Skarżąca spółka prowadziła działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług transportu rzecznego promem przez rzekę Sado na mocy umowy koncesyjnej zawartej w 1976 r. ze spółką zarządzającą portem. Umowa koncesyjna zawierała klauzulę, zgod- nie z którą wszelkie spory dotyczące ważności, interpretacji lub wykonania postanowień 5 Szerzej na temat metod interpretacji EKPC:  M.A. Nowicki , Wprowadzenie do interpretacji EKPCz, EPS 2010, Nr 1. 6 Organy te zostały w drodze protokołu nr 11 do EKPC (Dz.U. z 1997 r. Nr 18, poz. 97) połączone w jeden – Europejski Trybunał Praw Człowieka. 7 Przykładowo na gruncie KPC wyrok sądu polubownego, zgodnie z art. 777, stanowi taki sam tytuł egzekucyjny jak prawomocne orzeczenie sądu. 8 D. Wedam-Lukic , Arbitration and Article 6 of Te European Convention On Human Rights, 64 Arbitra- tion Journal of the Chartered Institute of Arbitrators (1 Supplement, 1998), s. 16. 9 Postanowienie ETPCz z 16.12.2003 r., skarga Nr 35943/02.  Kwartalnik ADR •  Nr 3(23)/20137 Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na postępowanie umowy koncesyjnej będzie rozpatrywał trybunał arbitrażowy złożony z trzech arbitrów, z których pierwszego wskaże spółka zarządzająca portem, drugiego skarżąca spółka, a trzeciego – superarbitra – sąd w mieście, w którym jest położony port. Trybunał arbi-trażowy wydał jednomyślnie wyrok 2.4.2002 r., w którym oddalił powództwo o odszko- dowanie wniesione przez skarżącą spółkę. Skarżąca spółka zarzuciła naruszenie prawa własności gwarantowanego przez art. 1 protokołu do EKPC i naruszenie gwarancji pro-cesowych wynikających z art. 6 EKPC, poprzez fakt, że postępowanie przed sądem arbi-trażowym było niesprawiedliwe. W dictum  swojej decyzji rybunał dokonał wyraźnego rozróżnienia zagadnienia sto- sowania konwencji ratione materiae , jej horyzontalnego skutku oraz odpowiedzialno-ści państwa za naruszenie Konwencji. Trybunał podkreślił, że jego „rola sprowadza się do oceny, czy interpretacja spornego przepisu koncesji dokonana przez sąd arbitrażowy stanowiła ingerencję w prawa skarżącej spółki do poszanowania jego własności, a jeśli tak, to czy taka ingerencja była uzasadniona”.W tej konkretnej sprawie ETPCz doszedł do wniosku, że przepis, na podstawie któ-rego skarżąca spółka domagała się odszkodowania, zawarty został w umowie pomiędzy dwoma podmiotami niepaństwowymi, a w związku z tym nie może być ratione materiae   przedmiotem orzeczenia Trybunału, nawet jeżeli jest niezgodny ze standardami wyni- kającymi z Konwencji. Sam trybunał arbitrażowy orzekając na podstawie tego przepisu musi jednakże przestrzegać gwarancji procesowych zawartych w Konwencji. W związku z tym, że trybunał arbitrażowy procedował zgodnie ze standardami strasburskimi, EPCz stwierdził, że władzom Portugali nie można przypisać odpowiedzialności za naruszenie Konwencji 10 . Większość przedstawicieli doktryny opowiada się za możliwością zastosowania art. 6 EKPC do arbitrażu z uwagi na fakt, że powoływani przez strony arbitrzy stanowią jedynie swego rodzaju substytut sędziów. Dysponują oni przy tym uprawnieniami, tożsamymi z uprawnieniami sędziowskimi. Z powyższego wynika konkluzja, że różnicowanie tych rodzajów postępowań w zakresie gwarancji proceduralnych – wynikających z EKPC – jest nieuzasadnione 11 . Drugim przepisem, który w orzecznictwie EPCz wiązany jest z sądownictwem arbitra-żowym, jest art. 1 protokołu do EKPC 12  statuujący prawo do ochrony własności. Własnością chronioną przez Konwencję będzie w tym wypadku wyrok sądu arbitrażowego –zasądza- jący na rzecz strony postępowania określone świadczenie – stanowiący tytuł egzekucyjny, którego skuteczna egzekucja w postępowaniu egzekucyjnym napotyka przeszkody. Powyższe związki zostaną rozwinięte w dalszej części niniejszego opracowania. Już w tym miejscu należy zauważyć, że podejmowana w niniejszym opracowaniu próba odpowiedzi na pytanie o standard strasburski w dziedzinie postępowania polubownego 10  A. Jaksic , Procedural Guarantees of Human Rights in Arbitration Proceedings, Journal of International Arbitration 2007, vol. 24, issue 2, s. 163–164. 11 Obrazowo ujął to D. Wedam-Lukic  w cytowanym artykule stwierdzając: „sądzę, że nie ma sprzeczności pomiędzy prawem do sądu a arbitrażem w sytuacji, gdy procedura arbitrażowa uwzględnia takie zasady jak niezależność, niezawisłość i sprawiedliwość wyroków”. 12 Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175 ze zm.  Kwartalnik ADR •  Nr 3(23)/20138 Bodnar, Ploszka może być użyteczna dla stron postępowania polubownego w Polsce oraz możliwości dochodzenia przez te strony naruszonych praw przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu. Obowiązkowy arbitraż w świetle standardów EKPC Jak zostało wzmiankowane wyżej, twórcy Konwencji nie przewidywali zastosowania gwarancji w niej określonych do arbitrażu. Pomimo tego stosunkowo wcześnie zastoso- wano EKPC do oceny postępowania polubownego 13 . Jednym z najważniejszych orzeczeń podejmujących problematykę zastosowania EKPC do arbitrażu w pierwszym okresie sto- sowania Konwencji jest sprawa Bramelid i Malmström przeciwko Szwecji 14 . Skarżący Lars Bramelid   i  Anne Marie Malmström  posiadali akcje w spółce Aktiebolag Nordiska Kompaniet (NK). Zgodnie z ustawą uchwaloną w 1977 r. ( Companies Act  ) ak- cjonariuszom większościowym posiadającym 90% akcji przyznane zostało swoiste prawo squeeze out   pozwalające na wykupienie pozostałych 10% akcji od akcjonariuszy większo- ściowych. Cena nabycia akcji co do zasady nie była określona w ustawie, za wyjątkiem sytuacji, gdy ową większość spółka uzyskała nabywając akcje w drodze oferty publicznej. W takim przypadku pozostałą część akcji spółka miała prawo nabyć po tej samej cenie. Wszelkie wątpliwości odnośnie tego czy spółka chcąca nabyć akcje osiągnęła wymagane 90% akcji oraz wątpliwości dotyczące ceny, po której mogły być nabyte pozostałe ak-cje miały być zgodnie z wyżej wymienioną ustawą przekazane do rozpatrzenia trzem arbitrom, powoływanym zgodnie z procedurą określoną w ustawie. Procedura ta była ukształtowana w następujący sposób. Każda ze stron miała prawo powołać po jednym arbitrze, trzeci powoływany był przez dwóch już wybranych. Odwołanie od wyroku tak ukształtowanego sądu arbitrażowego mogło mieć miejsce tylko w wyjątkowych okolicz-nościach określonych w ustawie. W styczniu 1977 r. spółka Åhlén och Holm Company (Åhléns) nabyła 90% akcji w spółce NK i tym samym uzyskała prawo do nabycia pozostałych 10%. Zostało to zgodnie z zapre- zentowaną wyżej procedurą potwierdzone przez arbitrów wyrokiem w listopadzie 1977 r. We wrześniu 1978 r. arbitrzy ustalili cenę jednej akcji na kwotę 53 koron. 13 Historycznie jedną z pierwszych spraw była sprawa  X przeciwko Republice Federalnej Niemiec  (po-stanowienie o niedopuszczalności z 5.3.1962 r., skarga Nr 1197/61). Sprawa dotyczyła klauzuli arbitrażo-wej umieszczonej w umowie o pracę zawartej z niemieckim nauczycielem uczącym w niemieckiej szkole w Hiszpanii. Zgodnie z postanowieniami umowy w przypadku sporu sprawę miano rozstrzygnąć w postę-powaniu polubownym przez powołany do tego organ w Hiszpanii. Spór powstał i nauczyciel wniósł pozew do hiszpańskiego sądu, który uznał się za właściwy i stwierdził nieważność klauzuli arbitrażowej. Wyrok nie został uznany w Niemczech i w związku z tym skarżący wniósł skargę do ETPCz. Zdaniem Komisji można by uznać, że w sprawie doszło do naruszenia art. 6 EKPC, ponieważ sąd niemiecki odmówił skar-żącemu prawa do rozpatrzenia sprawy przez hiszpańskiego sędziego sądów powszechnych nie dając mu  jednocześnie możliwości wniesienia sporu przed niezależny i bezstronny sąd w RFN. Jednakże nie może być mowy o naruszeniu Konwencji w niniejszej sprawie, gdyż skarżący godząc się na klauzulę arbitrażową świadomie zrezygnował z powszechnego sądu, a co za tym idzie z gwarancji procesowych wynikających z art. 6 EKPC. 14 Decyzja Europejskiej Komisji Praw Człowieka z 12.12.1983 r., Nr 8588 i 8589/79  Kwartalnik ADR •  Nr 3(23)/20139 Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na postępowanie Przed Europejską Komisją Praw Człowieka skarżący zarzucili naruszenie art. 1 proto-kołu nr 1 do EKPC w zakresie, w jakim zostali oni zmuszeni do sprzedania swoich akcji po wartości niższej niż cena rynkowa. Skarżący zarzucili, że owe naruszenie prawa własności nie było uzasadnione istnieniem interesu publicznego. Nadto, zarzucili naruszenie art. 6 EKPC twierdząc, że „arbitrzy” nie stanowią sądu w rozumieniu art. 6 EKPC. Ponadto w skardze podnieśli zarzut naruszenia art. 13 EKPC w zakresie, w jakim powyższa pro-cedura nie zawierała efektywnego środka odwoławczego. Europejska Komisja Praw Człowieka 15  stwierdziła w raporcie kończącym postępowa- nie w sprawie, że postępowanie arbitrażowe ma bezpośredni wpływ na prawa i obowiązki o charakterze cywilnym. Wynik postępowania, w toku którego określono cenę i możli- wość nabycia akcji ma także kluczowy wpływ na prawo własności. Europejska Komisja Praw Człowieka zwróciła uwagę na zasadniczą różnicę w sytu- acji gdy procedura polubowna jest obowiązkowa – jak w opisanym przypadku, oraz gdy procedura ta jest fakultatywna. Co do zasady fakultatywny arbitraż nie budzi wątpliwości z punktu widzenia art. 6 EKPC. Natomiast, jeżeli arbitraż jest obowiązkowy – w sensie wymaganym przez prawo – i strony nie mają innej możliwości rozstrzygnięcia sporu jak tylko skierowanie go do arbitrażu, wtedy musi on gwarantować prawa wynikające z art. 6 EKPC. Sytuacji nie zmienia wpływ stron na wybór arbitrów  16 . Artykuł 6 EKPC wymaga by sprawa została rozpatrzona przez niezawisły i bezstronny sąd. Oceniając przymiot niezawisłości arbitrów EKPCz stwierdziła, że dla uznania da-nego ciała za „sąd” w rozumieniu Konwencji konieczne jest spełnienie w sposób łączny dwóch warunków: zapewnienie niezależności od władzy wykonawczej i zapewnienie niezależności od stron. Co do pierwszego elementu, w przedmiotowej sprawie Komisja uznała, że został on spełniony poprzez ustawową gwarancję pełnego dostępu do doku-mentów spółki, stanowiących dowody w sprawie. Co do drugiego z elementów, EKPCz stwierdziła, że nie został on spełniony. W szczególności wątpliwości Komisji budziła procedura mianowania arbitra przez poszczególne strony, która nie zapewniała równości. Udziałowcy mniejszościowi musieli podjąć decyzję o mianowaniu arbitra jednomyślne 17 . W przypadku niepowodzenia mogli skierować sprawę do określonego w ustawie organu ( Executive Office, överexekutor  ), który mianował arbitra. Natomiast arbiter mianowany ze strony udziałowca większościowego został mianowany przez niego osobiście. ym samym, mając na uwadze niezagwarantowanie rzeczywistej równości w sposobie mianowania arbitrów, Komisja stwierdziła, że owi arbitrzy nie stanowili niezawisłego i bezstronnego sądu w rozumieniu art. 6 EKPC. Pozostałe zarzuty, z uwagi na stwierdzenie naruszenia art. 6, nie zostały rozpatrzone. W szczególności zarzut naruszenia art. 1 Protokołu nr 1 został już na etapie badania dopuszczalności odrzucony, z uwagi na to, że skarga w tym za- kresie była w sposób oczywisty nieuzasadniona, natomiast art. 13 (prawo do skutecznego 15 W tym czasie postępowanie przed ETPCz składało się z dwóch etapów – rozpoznania dopuszczalności skargi przez Europejską Komisję Praw Człowieka i orzekania co do meritum przez Europejski rybunał Praw Człowieka. Jednakże decyzje i raporty przyjmowane przez Europejską Komisję Praw Człowieka w równym stopniu kształtowały standardy interpretacji Konwencji. 16 § 30 wyroku. 17 § 38 wyroku.
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks