UČEŠĆE JUGOSLOVENSKE POSLERATNE UMETNOSTI U UČVRŠĆIVANJU IMIDŽA JOSIPA BROZA TITA - PDF

Description
DRAGAN ĆALOVIĆ UDK (497.1): Fakultet za kulturu i medije Monografska studija Beograd Primljen: Odobren: UČEŠĆE JUGOSLOVENSKE POSLERATNE UMETNOSTI U UČVRŠĆIVANJU IMIDŽA

Please download to get full document.

View again

of 18
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Taxes & Accounting

Publish on:

Views: 89 | Pages: 18

Extension: PDF | Download: 0

Share
Transcript
DRAGAN ĆALOVIĆ UDK (497.1): Fakultet za kulturu i medije Monografska studija Beograd Primljen: Odobren: UČEŠĆE JUGOSLOVENSKE POSLERATNE UMETNOSTI U UČVRŠĆIVANJU IMIDŽA JOSIPA BROZA TITA Sažetak: U tekstu se analizira učešće jugoslovenske umetnosti u učvršćivanju imidža Josipa Broza Tita u posleratnoj Jugoslaviji. Analizom Brozovog imidžmenadžmenta moguće je uočiti izvestan broj motiva vezivanih za njegov lik, kao što su: motiv lidera siromašnog i seljačkog porekla; motiv odgovornog lidera; motiv radničkog lidera; motiv lidera sa ratnim iskustvom; motiv komunističkog lidera; motiv lidera priznate istorijske uloge; motiv oslobodioca; motiv zaštitnika; motiv nosioca ideološkog pravoverja; motiv donosioca napretka; motiv omiljenog lidera; motiv državnog objedinitelja; motiv svetski priznatog političara; motiv borca za mir; motiv borca za ravnopravnost i mirnu koegzistenciju narodâ; motiv uspešnog diplomate; motiv dostojanstvenog vladara; motiv narodu bliskog vođe; motiv vitalnog lidera. U tekstu se ispituje povezanost ovih motiva sa ostvarivanim prikazima unutar likovne i književne umetničke prakse. Ključne reči: imidž-menadžment, Josip Broz Tito, jugoslovenska umetnost, propaganda, reprezentacija Nakon oslobođenja zemlje, godine, u Jugoslaviji je nastavljen proces uspostavljanja nove vlasti, započet unutar partizanskih redova tokom ratnog perioda. Na čelu obnovljene jugoslovenske države nalazio se Josip Broz Tito, koji je svoju partijsku aktivnost započeo već u predratnom periodu, da bi se tokom četiri ratne godine uzdigao na položaj lidera čitavog partizanskog pokreta. Zahvaljujući sprovedenoj propagandi, Tito je iz rata izašao ne samo kao reprezent pokreta otpora, već i celokupnih oslobodilačkih težnji jugoslovenskih naroda. Propagandna namera usmerena na uzdizanje Brozovog lika nije ostvarivana samo putem agitacije koju su sprovodile partizanske D. Ćalović, Učešće jugoslovenske posleratne umetnosti u učvršćivanju imidža Tita jedinice, već i putem umetničke prakse stavljene u funkciju Revolucije. Nakon rata, u oslobođenoj Jugoslaviji, Tito postaje sinonim slobode, ali i obećanja posleratnog prosperiteta, ravnopravnosti i bratske združenosti jugoslovenskih naroda. Kontinuiranim i sistematski sprovođenim imidž - menadžmentom za Brozov lik vezivan je niz motiva, putem kojih je, kod jugoslovenskih građana, stvarana predstava o lideru koji se nalazio na čelu obnovljene države. Analizirajući sprovedenu praksu Brozovog imidž-menadžmenta, moguće je uočiti vezivanje motiva lidera siromašnog i seljačkog porekla; motiva odgovornog lidera; motiva radničkog lidera; motiva lidera sa ratnim iskustvom; motiva komunističkog lidera; motiva lidera priznate istorijske uloge; motiva oslobodioca; motiva zaštitnika; motiva nosioca ideološkog pravoverja; motiva donosioca napretka; motiva omiljenog lidera; motiva državnog objedinitelja; motiva svetski priznatog političara; motiva borca za mir; motiva borca za ravnopravnost i mirnu koegzistenciju narodâ; motiva uspešnog diplomate; motiva dostojanstvenog vladara; motiva narodu bliskog vođe; i motiva vitalnog lidera, pri čemu je značajan broj ovih motiva podržan i putem jugoslovenske umetnosti. 1 U ranim posleratnim godinama većina jugoslovenskog stanovništva živela je na selu, te je u približavanju novog lidera jugoslovenskim građanima od posebne važnosti bilo isticanje njegovog seoskog porekla. Različitim književnim prikazima Brozovog detinjstva, fotografijama njegove rodne kuće u Kumrovcu, kao i snimanim izveštajima o Brozovim posetama zavičaju, putem jugoslovenske umetnosti podržavano je vezivanje motiva lidera siromašnog i seljačkog porekla za Brozov lik. Na taj način Broz je uspeo da se prikaže kao čovek iz naroda, te da se poveže sa velikim brojem jugoslovenskih građana koji su odrastali u sličnim okolnostima. Ovakvim povezivanjem, Tito je preuzeo ulogu političara koji će, zahvaljujući ličnom iskustvu, biti u stanju da iskreno razume sve potrebe i probleme običnih ljudi. Stupivši na čelo države, nakon Drugog svetskog rata, Tito je imao na raspolaganju niz rezidencija širom zemlje, u kojima je donosio političke odluke i primao zvanične posete. Ipak, on nije zaboravio rodni Kumrovec u koji je često odlazio, i koji je donekle predstavljao sponu sa ostvarenim prikazima njegovog porekla. Brozova porodična kuća u Kumrovcu stvarala je materijalne okvire slikama koje su vezivane za Brozovo detinjstvo. Ona je bila prostor u koji su umetane priče iz njegove prošlosti, poput priče o psu Polaku, o napornom okretanju žrvnja, o kuvanju praseće glave, itd. Izveštaje o ovim događajima nalazimo ne samo u literarnim opisima Brozovog detinjstva, već i u 1 Detaljnije o Brozovom imidž-menadžmentu videti u: Ćalović, Dragan, Josip Broz Tito: studija imidža, Zadužbina Andrejević, Beograd, Kultura polisa, god. VIII (2011), br.15, str njegovoj zvaničnoj biografiji koju je potpisao Vladimir Dedijer. 2 O razumevanju značaja isticanja Brozove prošlosti svedoči i čitav niz fotografija koje prikazuju njegove posete Kumrovcu. Ovim prikazima često se nastojalo da se prenese sva intimnost i spontanost trenutka. Međutim, praćeni objektivom službenog fotografa, ovakvi prikazi imali su programski karakter, a njihova realizacija podređivana je planiranoj vizuelizaciji uhvaćenog trenutka. Kao čest motiv na kumrovačkim fotografijama javlja se žrvanj. Prikazivanje Broza za žrvnjem trebalo je da podseti da Brozovo detinjstvo nije bilo ispunjeno toliko igrom i bezbrižnim danima, koliko obavezama i ranim uzimanjem učešća u napornim seoskim poslovima. Prikazi o napornom radu, sa kojim se Broz još u detinjstvu susretao, trebalo je da prikažu Brozovo rano suočavanje sa obavezama i podelom poslova, i povežu ga sa motivom odgovornog lidera. U posleratnoj Jugoslaviji, Brozova rodna kuća bila je pretvorena u muzej, a sâm Broz je, prilikom poseta, odsedao u jednom novom hotelu, u kojem je za njega uvek bio rezervisan apartman. Kasnije je ovaj hotel pretvoren u Brozovu privatnu rezidenciju. 3 Donošenje odluke da Brozova rodna kuća bude pretvorena u muzej može se sagledati kao ostvarivanje određene propagandne namere. To je bilo zvanično i dugoročno priznavanje Brozovog legitimiteta, ali i vlasti na čijem se čelu nalazio. Ovakvim postupkom Broz je čvrsto povezan sa savremenom istorijom jugoslovenskih naroda, u kojoj mu je, već za života određeno mesto, čime je za njegov lik vezan motiv lidera priznate istorijske uloge. Titovo prikazivanje kao zaštitnika radnikâ i seljakâ, jedna je od bitnih odlika njegovog imidža. Brozova saosećajnost i razumevanje svih problema sa kojima se susreću radnici i seljaci, poduprto je preko dva osnovna motiva u njegovom imidžu, to su motiv lidera siromašnog i seljačkog porekla i motiv radničkog lidera. Nakon Drugog svetskog rata, u Jugoslaviji je uspostavljeni režim bio doživljavan kao vladavina radničke klase. Ovo je bilo u skladu sa uspostavljenom ideologijom i glasnim pozivima na oslobađanje od mehanizama kapitalističke eksploatacije radne snage, te je i vezivanje motiva radničkog lidera za lik Josipa Broza bilo od izuzetne važnosti. Na čelu posleratne Jugoslavije sada se nalazio radnik koji je trebalo da novouspostavljenu vlast prezentuje kao istinski okrenutu zaštiti interesâ radničke klase. Broz je još veoma rano bio angažovan u ovom cilju. Njegovi biografi beleže Brozovo bogato sindikalno iskustvo, kao i ranu uključenost u rad Komunističke partije. Ovakvim izveštajima, prikazi Tita kao iskrenog 2 Od literarnih zapisa o Josipu Brozu, posebno su bili uticajni Pjesma o biografiji druga Tita (1943), Radovana Zogovića; Legende o Titu (1946), Vladimira Nazora; te zapisi drugih autora poput France Bevka, Miroljuba Jevtovića, itd. 3 Ridli, Džasper, Tito, (prev. Jovanović, Dušanka), Agencija Mir, Novi Sad, 1998, str D. Ćalović, Učešće jugoslovenske posleratne umetnosti u učvršćivanju imidža Tita borca za radnička prava, kombinovani su sa motivom komunističkog lidera. Upravo ovaj deo njegove biografije predstavlja temelj Brozove iskrene unutrašnje brige o radničkoj klasi, određujući ga kao radničkog zaštitnika. Time je Broz, u jednom radnički interpretiranom društvu, trebalo da bude shvaćen kao istinski zaštitnik interesâ čitavog stanovništva. Vezivanje motiva radničkog lidera za lik Josipa Broza, vršeno je ne samo putem mnogobrojnih biografskih zapisa, već i preko različitih fotografskih izveštaja koji prikazuju Broza za metalskim strugom ili kako radi u Brionskom vinogradu ili, pak, sa kosom u ruci vodi računa o travnjaku svoje rezidencije. Ove fotografije trebalo je da učvrste prikaz o Titu kao pre svega radniku, i da potvrde njegovu suštinski radničku pripadnost. U posleratnoj Jugoslaviji, razvoj građanske klase još uvek je bio u začetku, a njeni predstavnici predstavljali su tek mali procenat ukupnog stanovništva. Pored toga, mnogi pripadnici građanske klase proganjani su zbog povezanosti sa monarhističkim ili nacističkim strujama. Izlaganje građanske klase različitim progonima i optužbama nije moglo ugroziti utemeljenje nove vlasti, koja je računala upravo sa podrškom većinskog radničkog i agrarnog stanovništva, koje je u Brozu, kao njenom predstavniku, videlo svog zaštitnika. U periodu ubrzane industrijalizacije i masovnih migracija iz sela u gradove, a naročito u istočnim jugoslovenskim krajevima, Brozov model - radnik seljačkog porekla, postao je prototip savremenog jugoslovenskog građanina. Broz tako nije postajao samo konačni zaštitnik stalno zapostavljanih radničkih i agrarnih slojeva, i njihov konačni afirmator, već i uzor njihovih pripadnika. U izgradnji Brozovog imidža, od posebnog je značaja bilo njegovo povezivanje sa oslobodilačkom borbom jugoslovenskih partizana tokom Drugog svetskog rata. Njegovo prikazivanje kao nosioca oslobodilačke borbe započeto je još tokom ratnog perioda. Tokom Drugog svetskog rata, Tito je pretežno bio fotografski portretisan. Rađene fotografije najčešće su prikazivale Broza u uniformi - portret ili celu figuru. Pored ovih, rađene su i fotografije koje prikazuju Tita u rovu, kako komanduje vojnicima, ili kao govornika - političko-ideološkog vođu boraca. Izrađivanim fotografijama uvek se nastojalo da se Tito prikaže kao odlučan i čvrst lider, iskusan strateg, vizionarski govornik i revolucionar. Već u ovom periodu postoji potreba da Titov lik bude ovekovečen i u drugim medijima, ali su ovakva angažovanja bila znatno ograničena ratnim okolnostima. Ipak, Antun Augustinčić u Jajcu godine izrađuje bistu Josipa Broza. Iako je rad uništen, sačuvana je fotografija koja prikazuje Brozovo portretisanje. U isto vreme, u Jajcu se nalazi i Đorđe Andrejević Kun, koji je izabran za većnika na Drugom zasedanju AVNOJ-a. Pored toga, Kun je radio na dekorisanju svečane sale, a izradio je i Brozov portret. Iste godine, 180 Kultura polisa, god. VIII (2011), br.15, str Branko Šotra izrađuje Portret Tita (1943), a sledeće i Ismet Mujezinović Portret Maršala Tita (1944). 4 Prikazi Broza kao nosioca oslobodilačke borbe neće se iscrpeti tokom ratnog perioda. Istaknuta uloga koju je Broz imao tokom Drugog svetskog rata, u posleratnom periodu korišćena je da se Broz prikaže kao odlučni vođa narodâ u teškim ratnim vremenima i donosilac slobode jugoslovenskim građanima. Ovu njegovu ulogu ovekovečili su mnogi jugoslovenski likovni umetnici. Naročito su istaknuta dela Tito govori na Drugom zasedanju AVNOJ-a, 29. XI (1945.) i Maršal Tito (1947), Đorđa Andrejevića Kuna; Portret Tita (1947.) i Portret Tita (1952), Ismeta Mujezinovića; Maršal Tito (1948), Mihaila Petrova; Maršal Tito (1948), Gabrijela Stupice; Portret Tita (1944), Milana Konjovića; Tito (1947), Stevana Bodnarova; Maršal Tito (1948), Antuna Augustinčića; itd. Brozova uloga u Drugom svetskom ratu, veličana je i mnogobrojnim književnim i poetskim ostvarenjima jugoslovenskih autora. Bogdan Čiplić godine piše svoju pesmu Tito, koju završava stihovima:... Svaki plotun ognja i olova silom mržnje na dušmana hita, svaka puška piše ista slova, svaki plotun ognja i olova zaklinje se sa imenom Tita. Sad je zemlja blistom zablistala, svaka grana listom olistala, a pod suncem sloboda stasala, zlatno zlati pod sunašcem žitou nov život vodi narod Tito. Ovakvim poetskim komponovanjem Čiplić ostvaruje snažnu identifikaciju, ne samo oslobodilačkog pokreta, već i započetih društvenih promena sa liderstvom Josipa Broza. Ovo je, svakako, samo jedan od mnogih literarnih primera koji ostvaruju istu nameru. Posebno je uticajna bila Pjesma o biografiji druga Tita (1944), Radovana Zogovića, pisana još tokom rata. Analizirajući ovu poemu, Đilas ocenjuje da Zogović svojim tekstom odgovara svima [...] onima koji tu biografiju prljaju i daje onu stvarnu biografiju, one 4 O značaju koji je pridavan portretisanju Josipa Broza svedoče i mnogobrojne fotografije koje dokumentuju njegovo portretisanje. (Poznate su fotografije sa različitih grupnih ili pojedinačnih portretisanja: sa Antunom Augustinčićem, Omerom Mujadžićem, Džoom Dejvidsonom, fotografije gde Tito pozira umetnicima u Beogradu 1947, u Bugojnu 1977, itd.). Ovakva praksa uvedena je vrlo rano, tako je sačuvana fotografija iz godine, gde u bunkeru u Jajcu, Božidar Jakac portretiše Tita. Reč je o amaterskoj fotografiji loše kompozicije, ali urađene s ciljem da posluži kao dokument događaja. 181 D. Ćalović, Učešće jugoslovenske posleratne umetnosti u učvršćivanju imidža Tita slavne bitke i napore koji su narodu dali vođu, onaj napor za najljepšim, najepskijim i najplemenitijim što je narod rodio u svojoj borbi - Titovu ličnost. 5 Isticanje vodeće Brozove uloge u procesu oslobođenja jugoslovenskih teritorija, koja se razvila kao praksa jugoslovenskih komunista za vreme Drugog svetskog rata, u posleratnom periodu postala je jedan od oslonaca utemeljenja zvanične ideologije. Građenje slike Josipa Broza, kao stuba oslobodilačke borbe, sprovođeno je putem masovnih medija, jednako kao i preko likovne i književne umetničke prakse. U posleratnoj Evropi, oslobođenje okupiranih teritorija i zaustavljanje ratne mašinerije osovinskih sila viđeno je kao najveća tekovina savremenog doba, a nosioci tog procesa doživljavani su kao nacionalni heroji. Josip Broz se tokom Drugog svetskog rata nalazio na čelu partizanskog pokreta, i već u ovom periodu, započela je heroizacija njegovog lika. Tito je postao simbol Revolucije, a za njegovo ime vezivan je motiv oslobodioca. Stalnim podsećanjem na Titovu revolucionarnu aktivnost, za Brozov lik vezivan je i motiv lidera sa ratnim iskustvom. Svaki govor o borbi jugoslovenskih naroda tokom Drugog svetskog rata, podrazumevao je veličanje Brozove uloge u oslobodilačkom procesu, dobijajući, na taj način, propagandnu ulogu. Nova društvena kretanja odredila su i nov kurs jugoslovenskoj umetnosti. Od umetnikâ je očekivano da svojim delima stanu uz borbu za ostvarenje socijalizma. Započete društvene promene odrazile su se na jugoslovensku umetnost, kako na formalnom tako i na tematskom planu. Zahtevi za intenzivnijim angažovanjem umetnika, između ostalog, podrazumevali su i evociranje ratnih strahota i stradanja jugoslovenskih naroda, ali i isticanje uloge Josipa Broza i partizanskog pokreta u oslobođenju zemlje. Od mnogobrojnih dela posleratnog jugoslovenskog slikarstva, koja obrađuju tematiku oslobodilačke borbe, svakako treba istaći slike Prelaz preko Sutjeske (1946), Zbeg (1950), Rušenje pruge ( ), Prelaz preko Neretve I (1944), Prelaz preko Neretve II (1946), Prelaz partizana u čamcu (1947), Noć u Zelengori (1951) Marijana Detonija; Sutjeska (1948), Đorđa Teodorovića; Partizanska kolona (1948), France Miheliča; Žena borac (1947), Dora Klemenčič-Maja; Partizanska kolona (1946), Vita Globočnika; Prelaženje Neretve (1948), Ismeta Mujezinovića, Kolona (1946), Đorđa Andrejevića Kuna, itd. U veličanju heroike oslobodilačke borbe u jugoslovenskoj posleratnoj umetnosti, posebno mesto pripalo je spomeničkoj skulpturi. Zahvaljujući in- 5 Đilas, Milovan, Pjesma o biografiji druga Tita od Radovana Zogovića, u: Đilas, Milovan, Članci: , Kultura, Beograd, 1947, str Kultura polisa, god. VIII (2011), br.15, str tenzivnom državnom ulaganju u podizanje spomenika revolucije, Jugoslavija je u posleratnom periodu pretvorena u ogromno gradilište. U svim krajevima zemlje niču spomenici u slavu partizanske oslobodilačke borbe i kosturnice palim žrtvama. Narativnost oblika i mogućnost da se alegorijski prenesu prikazi borbe, stradanja i herojstva, naročito su izraženi u prvim posleratnim godinama. Obrada ratne tematike bila je jednako prisutna i u književnom stvaralaštvu. U svom tekstu Velika godišnjica, objavljenom u Književnim novinama (br. 14, god I, 1948), Jovan Popović poziva književnike da u svojim delima prikažu Sutjesku i Petu ofanzivu, jer po njegovim rečima, ta tema u kojoj se ispoljava sva snaga naše Komunističke partije pod vođstvom druga Tita i najboljih sinova naših naroda, traži svoje nadahnute pevače i tumače. 6 Od literarnih prikaza oslobodilačke borbe, svakako bi trebalo istaći dnevnik Za Titom (1945), Čedomira Minderovića, poemu Jama, Ivana Gorana Kovačića, roman Daleko je sunce (1951), Dobrice Ćosića; Zapise iz oslobodilačkog rata (1946), Rodoljuba Čolakovića, pisane kao svojevrsna hronika dešavanja u partizanskim odredima tokom prvih ratnih godina; dnevnik S partizanima Vladimira Nazora, pisan tokom , a objavljen godine; povest Oblaci nad Tarom (1947), Čedomira Minderovića; Istinite legende (1944; drugo, dopunjeno izdanje 1948), Jovana Popovića, kao literarno uobličenje pojedinih epizoda oslobodilačkog rata; itd. Postavljenim zahtevima za obradom partizanske oslobodilačke borbe u jugoslovenskim umetnostima trebalo je zadržati sećanja na strahote rata, ali i istaći ulogu jugoslovenskih vlasti, Komunističke partije i Josipa Broza u oslobođenju zemlje, i nalaženju nove perspektive jugoslovenskim narodima. Drugi svetski rat je građanima Jugoslavije doneo ogromne ljudske žrtve, koncentracione logore, masovna ubistva, brojne svireposti sprovođene ne samo u nacističkim logorima, već i od strane različitih vojnih grupacija, pored toga, doneo je i ogromna materijalna razaranja kao i kolaps jugoslovenske države. Ovakva iskustva ostavila su dubok trag na jugoslovensko stanovništvo. Povezivanje sa oslobodilačkim procesom, otuda je i bio važan segment sprovođene propagande u posleratnoj Jugoslaviji. U oslobođenoj zemlji, Broz je zauzeo mesto ratnog heroja, borca za slobodu, ravnopravnost i prava potlačenih naroda. On je trebalo da bude viđen kao lider koji vodi jugoslovenske narode u pobedu i novu stvarnost bratstva i slobode. Ovim aktivnostima, zapravo je trebalo obezbediti ne samo politički legitimitet Brozu, već i novouspostavljenoj jugoslovenskoj vlasti, na čijem se čelu on nalazio. 6 Popović, Jovan (1948). Velika godišnjica, Književne novine, br. 14, god. I, 18. maj, str D. Ćalović, Učešće jugoslovenske posleratne umetnosti u učvršćivanju imidža Tita Stalna egzistencijalna ugroženost tokom ratnog perioda, stvorila je snažnu potrebu za obezbeđivanjem onih uslova koji bi garantovali buduću bezbednost i branili stečenu slobodu. Brozova istaknuta uloga u Drugom svetskom ratu, trebalo je da posluži kao garancija njegove spremnosti da, ukoliko to bude potrebno, ponovo stane u odbranu jugoslovenskih naroda. Prikazima Brozovog ratničkog umeća i ratnog iskustva, njegovim pojavljivanjem u maršalskoj uniformi, nadgledanjem vojnih vežbi, organizovanjem vojnih defilea, kao i samim visokim položajem u jugoslovenskoj vojnoj hijerarhiji koji je zauzimao, podržavano je i vezivanje motiva zaštitnika za B
Related Search
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks