TÜRKİYE'DEKİ DİN SOSYOLOJİSİ ÇALIŞMALARINA AMİRAN KURTKAN BİLGİSEVEN'İN KAVRAMSAL KATKISI

Description
ÖZ Bu makalede din sosyolojisi çalışmalarında ele aldığı kavramlara bağlı olarak Amiran Kurtkan Bilgiseven'in Türkiye'deki din sosyolojisi çalışmalarına yaptığı kavramsal katkı gösterilmektedir. Ayrıca Bilgiseven'in din sosyolojisi

Please download to get full document.

View again

of 20
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Environment

Publish on:

Views: 2 | Pages: 20

Extension: PDF | Download: 0

Share
Transcript
  ÖZ  Bu makalede din sosyolojisi çalışmalarında ele aldığı kavramlara bağlı olarak  Amiran Kurtkan Bilgiseven’in Türkiye’deki din sosyolojisi çalışmalarına yaptığı kavramsal katkı gösterilmektedir. Ayrıca Bilgiseven’in din sosyolojisi çalışmaları-nın genel din sosyolojisi veya özel din sosyolojisi çalışmaları içerisinde hangisinde  yer aldığı konusuna cevap aranmaktadır. Makalede vurgulanmak istenen İslâm’ın temeli olan tevhit akîdesinin Bilgiseven’in çalışmalarında ele alınan kavramlarla bir teori haline dönüştürülmek istendiği ve bu teoriden hareketle din sosyolojisi kavramlarının oluşturulduğudur. Makale bahsi geçen teoriden hareketle oluştu-rulan din sosyolojisi kavramlarının Türkiye’deki din sosyolojisi çalışmalarındaki özgünlüğü ile ilgili tespitlere de yer vermektedir.  Anahtar Kelimeler:  Tevhit, Tevhit Teorisi, Din, İnanç, Formülize Tevhit, Bütünleşme.  ABSTRACT  Amiran Kurtkan Bilgiseven’s Conceptual Contribution to Works of Sociology of Religion in Turkey  In this article, It was tried to show Amiran Kurtkan Bilgiseven’s conceptual contribution to the works of the sociology of religion in Turkey, depending on her concepts in the sociology of religion. It also tried to be answered that question whether her works are general sociology of religion or specific sociology of religion. In this article, it was emphasized that the doctrine of Tawhid was called upon to be turned into a theory and the concepts of sociology of religion was composed  from this theory. e article is related to be srcinal of her concepts of sociology of religion in works of socioloyg of religion in Turkey. Keywords:   Tawhid,   eory of Tawhid, Religion, Belief, Formulized Tawhid, Integration. * Öğr. Gör., Erzincan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Din Sosyolojisi Ana Bilim Dalı Doktora Öğrencisi  Atatük Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 39 ●  Erzurum 2013 Mesut İNAN (*) TÜRKİYE’DEKİ DİN SOSYOLOJİSİ ÇALIŞMALARINA AMİRAN KURTKAN BİLGİSEVEN’İN KAVRAMSAL KATKISI  396  Mesut İNAN  Giriş Günümüzde güncel olan konulara en çok vurgu yapan bilim dalların-dan birisi kuşkusuz din sosyolojisidir. Ana teması din ve toplum arasındaki karşılıklı ilişkinin bilimsel yöntemlerle izah edilmesi şeklinde tarif edilen din sosyolojisi, ikinci dünya savaşından sonra tüm dünya toplumlarının din sos-yolojisini yapmak veya özele girerek farklı toplumların dinle ilişkisini ortaya koymak gayretindedir. Yerele inerek grand teoriler yerine, incelemeye aldığı alanın özelliklerini belirten, sosyal realiteyi yansıtan ve çürütülme ihtimali bi-raz daha az olan küçük boy teoriler ortaya koyması din sosyolojisi biliminin konularının genişlemesine katkıda bulunmaktadır.İkinci dünya savaşından sonra dinin toplum hayatından silineceğine dair pozitivist iddianın gerçekleşmediği, dinlerin ya da din görünümlü ortaya çı-kan çeşitli inanışların toplum hayatında etkinliğini giderek artırdığı gerçeğiyle karşılaşılmıştır. Bu nedenle din sosyolojisi araştırmalarının dinler ve inançlarla ilgili yeniden canlanmaya odaklandığı görülmektedir. Bahsi geçen yeniden canlanma kanaatimizce sosyal hayatın her alanını dolduran bir din olarak İs-lâm için de söz konusudur.İslâm söz konusu edildiğinde karşılaşılan en büyük problem bu dinin din sosyolojisi temelindeki yorumlarla ilgilidir. Halihazırda İslâm’ın sosyolo- jik kuramını ortaya koyan çalışmaların yetersiz olduğu bir gerçektir. Bunun sebebini metodolojik yaklaşımlarda aramak mümkündür. Zira metodoloji problemi din sosyologlarını zorlayan hususların başında gelmektedir. Bunun içindir ki problemi Türk Din Sosyolojisinin imkanı ve sorunları açısından ele alan Arabacı, batı toplumlarının dini-sosyal yapılarının incelenmesinde kullanılan yöntem ve kavramların uyarlanarak İslam’ın incelenmesinde kulla-nılmasını bağlılığın bağnazcası olarak nitelendirmektedir. Metot konusunda incelenen toplum ile dinin gerçekliklerinin ve varoluşsal özelliklerinin dikkate alınması gerektiği gibi diğer toplumların ve dinlerin gerçekliklerini yansıtan kavramların içeriklerini yeniden sorgulamak, dönüştürmek ve yeni kavramlar üretmenin gerektiği belirtilmektedir. 1  Bu durumda din sosyolojisinde metot problemini aşmak için din ve top-lum arasındaki karşılıklı münasebetin tek nedene bağlı olarak yorumlanma-ması gerekmektedir. Ayrıca din ve toplumun karşılıklı ilişki içerisinde oldu-ğunu rasyonel yorumlarla açıklamak da metot problemini aşmak için önem-lidir. Günay böylesi bir yaklaşımla dinin pratik, inanç ve sosyal yönüyle ilgili sosyolojik araştırmaların gerçekleştireceği yorumlarla dinin yerinin daha da sağlamlaşacağı kanaatindedir. 2 1 Arabacı, Fazlı, Türk Din Sosyolojisi İmkan ve Sorunlar, Platin Yay., Ankara 2006, s. 42-43.2 Günay, Ünver, Din Sosyolojisi, İnsan Yay., İstanbul 2006, s. 90.  TÜRKİYE’DEKİ DİN SOSYOLOJİSİ ÇALIŞMALARINA  AMİRAN KURTKAN BİLGİSEVEN’İN KAVRAMSAL KATKISI  397  Yukarıda zikredilen hususlar dikkate alınarak bu makalede, yaptığı ça-lışmalarla Türkiye’de modern anlamda din sosyolojisi geleneğinin önemli simalarından biri olan Amiran Kurtkan Bilgiseven’in sahaya yönelik yakla-şımına değinilmekte ve öne çıkardığı kavramlar tespit edilmektedir. Ayrıca Bilgiseven’in yaklaşımının bilim çevrelerince neden takip edilmediğine dair görüşlerimize de yer verilmektedir. Müslüman bir din sosyologunun karşılaşa-cağı muhtemel zorluklardan birisi olan tarafsızlık meselesi ile ilgili Bilgiseven’e bakış yapılmaktadır. Ayrıca Bilgiseven’in din sosyolojisi çalışmasını yaparken beslendiği kaynağa da vurgu yapılmaktadır. Hayatı  Amiran Kurtkan Bilgiseven 1926 yılında İstanbul’da dünyaya gelmiş, il-köğrenimini Paşabahçe ilkokulunda, orta ve lise öğrenimini de Kandilli Kız Lisesi’nde tamamlamıştır. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nden 1947 yılında mezun olan Bilgiseven, İstanbul Defterdarlığı’nda üç yıla yakın bir süre çalışmış ve 1956 yılı sonlarına doğru mezun olduğu bölüme sosyoloji asistanı olarak girmiştir. Ord. Prof. Dr. Ziyâeddin Fahri Fındıkoğlu’nun asis-tanlığını yapmış olan Bilgiseven, 1960 yılında “Türkiye’de Küçük Sanayi ve Küçük Kredi Meselesi”   adlı teziyle doktorasını bitirmiştir. 1965 yılında “Sosyal Sınıflar ve Gelir Vergisi, İngiltere ve Türkiye Hakkında Mukayeseli bir Mali Sos- yoloji Etüdü” adlı teziyle Doçent unvanını alan Bilgiseven, 1970 yılında da Profesör unvanını almıştır. Sosyolojinin alt dallarına yönelik birçok eseri ve makalesi bulunan Bilgiseven 19 Haziran 2005’te vefat etmiştir. 3 Pnömolog olan Dr. Sadık Bilgiseven’le çok geç bir yaşta hayatını birleşti-ren Amiran Kurtkan aldığı “Bilgiseven” soyadını 1981 yılından sonra yazdığı eserlerinde kullanmıştır. Bu nedenle 1981 yılından önceki kitap ve makalele-rinde Bilgiseven soyadına rastlanmaz. Bu evlilik Sadık Bey’in vefatından do-layı kısa sürmüştür. Ama Bilgiseven’in ondan ve yakın çevresinden öğrendiği çok şey vardır. Gece geç vakitlere kadar yaptıkları tasavvufi sohbetlerden bah-seder. 4  Bu durum onda derin izler bırakmış ve eserlerini oluştururken temel aldığı kavramlara ve teorilere bu derin izlerin etkisini yansıtmıştır. Bilgiseven yüksek bir muhakeme gücüne, tasnif ve sentez kabiliyetine sahiptir. Ele aldığı verileri, bulguları ve malzemeleri iyi yoğuran bir bilim insanıdır. Parça-bütün ilişkisine önem veren Bilgiseven, Batı dünyasına has olan ilim-din çatışmasının tüm zamanlara ve zeminlere yansıtılamayacağına vurgu yapar, Türk kültürünün ve medeniyetinin ilim-din bütünleşmesine 3 Özdemir, M. Çağatay, Türkiye’de Sosyoloji (isimler & Eserler), Phoenix Yay., Ankara 2008, s. 143-1444 Bilgiseven, Amiran Kurtkan, Din Sosyolojisi, Filiz Kitabevi, İstanbul 1985, s. IV.  398  Mesut İNAN  somut örnekler veren ideal kültür ve medeniyet olduğunu özelikle vurgu-lardı. Soyut ve somut arasındaki dengeyi iyi kuran Bilgiseven, okuyucusuna tercüme yapıldığını hissettirmediği gibi ülke gerçeklerinden de koparmazdı. Mustafa Erkal, Bilgiseven’in ilmi kişiliğini, “Bazı ilim adamları kolay ve kali-teli yazar; bazıları ise güzel konuşur ve gerekli mesajı verir. Amiran Kurtkan Bilgiseven her iki özelliğe de sahipti.” sözleriyle ifade etmektedir. 5 Bilgiseven son derece üretken bir yazardır ve genel sosyoloji dışında ma-liye sosyolojisi, iktisat sosyolojisi, sanayi sosyolojisi, eğitim sosyolojisi ve din sosyolojisi gibi sosyolojinin alt dallarına yönelik kitaplarının yanı sıra yine aynı dallarda yüzün üstünde makalesi bulunmaktadır. 6 Din Kavramını Tanımlamak  Din sosyolojisi çalışmasının başlangıcında Bilgiseven, sahanın önemli konuları arasında yer alan din kavramının sosyolojik tanımına yönelik prob-lemleri ele almaktadır. Bu problemlerin ana temasını genel bir din tanımı yapmanın mümkün olmadığı 7  kabulü oluşturmaktadır. Gerçekten de din nedir? sorusunun cevabına yönelik yaklaşımlara daha geçilmeden hangi din veya hangi tanım? sorusu karşımıza çıkmaktadır. Tanımlamanın işlevsel mi (functional) olacağı yoksa özsel (substantive) bir tanım mı olacağı din tanımı-nın başka bir problemidir. 8  Kuşkusuz dinin genel tarifine yönelik bahsi geçen bir kabulle çalışmanın yöntemini belirlemek aynı zamanda dinin tanımına yönelik yapılmış farklı tanımlara yer verilmesini gerektirmektedir. Bu nedenle birçok bilimsel çalışmada dinin tanımına yönelik farklılıklara rastlamaktayız.Örneğin Comte’a göre din, insanları birbirine bağlayan ve topluma dü-zen veren en önemli bağdır. 9  Dinin insanlığın evriminde çok önemli etkisi olmuştur. Comte’a göre fetişist, sonra çok tanrıcı nihayet tek tanrılı dinler görevlerini yerine getirerek tarih sahnesinden çekilmişlerdir. Onun yerine ar-tık bir sentez gereklidir. Bu sentezin gerçekleşmesi için gayret gösterilmeli ve kurulacak yeni din insanlığın birliğine hizmet etmelidir. Comte toplumdaki din ihtiyacını karşılamak amacıyla yeni bir din kurma gereğini duymuştur. Kurulacak bu din pozitif felsefeye uygun, realitelere dayanan, rasyonel ve ka-nıtlanabilir bir din olmalıdır. Ona göre yaşadığı çağın insanları başka bir dini 5 Erkal, Mustafa E., “Prof. Dr. Amiran Kurtkan Bilgiseven”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, İstanbul 2008, s. 16.6 Geniş bilgi için Bkz., Özdemir, age., s. 143-163. 7 Bilgiseven, Din Sosyolojisi.,  s. 8.8 Kurt, Abdurrahman, Din Sosyolojisi, Dora Basım Yay., Bursa 2011, s. 36.9 Comte, Auguste, Positive Philosophy II, Freely Translated by Harriet Martineau, Batoche Books, Kitchener 2000, 275.  TÜRKİYE’DEKİ DİN SOSYOLOJİSİ ÇALIŞMALARINA  AMİRAN KURTKAN BİLGİSEVEN’İN KAVRAMSAL KATKISI  399 kabul etmezler. Kurulacak dinin adı “insanlık”tır. 10  Comte’un insanlıktan an-ladığı geçmiş, gelecek ve hali hazırdaki insanların bütünüdür. Diğer bir değiş-le tapılacak “büyük varlık” insan ırkıdır. 11 Durkheim dini, kutsal şeylerle ilgili inanç ve amellerden meydana ge-len ve bu inanç ve amellerin kendisine inanıp bağlananları manevi bir birlik meydana getiren bir cemaatte birleştirdiği dayanışmalı bir sistem olarak tanımlamaktadır. 12  Durkheim’ın tanımı dinin idrak ve davranışsal boyutlarını öne çıkarmaktadır. Durkheim dinin nereden geldiği şeklin-deki öze yönelik bir tanım yapmamaktadır. Ancak kolektif bilinci dinin kaynağı olarak görmektedir. Totemizm ise bu kolektif bilincin sembolik bir temsilini oluşturur. Bu nedenle Durkheim’da din fenomeninin karak-teristik özelliği Tanrı değil, Kutsal’a (Sacred) yapılan atıftır. 13  Bu durum Durkheim’ın sosyal yapıya bağlılığı şeklinde izah edildiğinden o, dinin özünün toplum kalıpları içerisine hapsedildiği eleştirilerine maruz kal-maktadır. 14 Din tanımının zorluğu üzerinde duran Weber, e Sociology of Re-ligion  isimli eserinde din tanımı yapılmasının imkânsızlığı üzerinde durmaktadır. Din tanımının ancak çalışmanın sonunda yapılabileceği 15  görüşündeki Weber, çalışmalarında dinin özüne yönelik tanımdan ziya-de dinin daha çok sosyal davranış üzerindeki çeşit ve sonuçları üzerinde yoğunlaşmıştır. 16  Bununla birlikte Weber’in kitaplarını tetkik eden bir kimse vaat edilen tanımı bulamamaktadır. 17 Dini kültürün bir parçası olarak gören Vernon’a göre din, bir gru-bun müşterek malı olarak değerlendirilmektedir. Vernon’un gruptan kas-tettiği toplumun bizzat kendisidir. Bu durumda Vernon dinin biyolojik olarak değil, sosyal bir şekilde nakledildiğini belirtmiş olmaktadır. Dini 10 Comte, Auguste, Pozitivizm İlmihali, (çev. Peyami Erman), Milli Eğitim Basımevi, İstan-bul, 1986, s. L- 6.11 Kızılçelik  , Sezgin,  Sosyoloji Teorileri 1,  Yunus Emre Yay., Konya 1994, s. 131.12 Durkheim, Emile, e Elementary Forms of Religious Life, e Free Press, New York 1995, s. 44.13 Warner, R. Stephen, “Religion”, Encyclopedia of Social eory, edit.: George Ritzer, Sage Publication, California 1997, s. 636.14 Günay, age  , s. 223.15 Weber, Max, e Sociology of Religion, çev.: Ephraim Fischoff, Methuen Co Ltd., London 1956, s. 1.16 Aktay, Yasin ve diğerleri., Din Sosyolojisi, Vadi Yay.,   İstanbul 2007, s. 153; Capriani, Ro-berto, Din Sosyolojisi,  haz.: Ali Coşkun, Rağbet Yay., İstanbul 2011, s. 14-15.17 Berger, Peter L., Kutsal Şemsiye,  (çev. Ali Coşkun), Rağbet Yay., İstanbul 2005, s. 254.
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks