GOVORNO-JEZIČKI POREMEĆAJI RAZVOJNOG DOBA SPEECH AND LANGUAGE DISORDERS AT DEVELOPMENTAL AGE - PDF

Description
GOVORNO-JEZIČKI POREMEĆAJI RAZVOJNOG DOBA SPEECH AND LANGUAGE DISORDERS AT DEVELOPMENTAL AGE Zbornik radova Collection of papers II Kongres logopeda Srbije II Congress of Logopedists of Serbia Beograd,

Please download to get full document.

View again

of 15
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Food

Publish on:

Views: 124 | Pages: 15

Extension: PDF | Download: 0

Share
Transcript
GOVORNO-JEZIČKI POREMEĆAJI RAZVOJNOG DOBA SPEECH AND LANGUAGE DISORDERS AT DEVELOPMENTAL AGE Zbornik radova Collection of papers II Kongres logopeda Srbije II Congress of Logopedists of Serbia Beograd, maja Belgrade, May, Izdavač / Publisher: Udruženje logopeda Srbije, Beograd, Kralja Milutina 52/ Association of logopedists of Serbia, Belgrade, Kralja Milutina 52, Za izdavača/ For Publisher: Nataša Labović Urednik / Editor Neda Milošević Štampa / Printing: Školski servis Gajić doo Tiraž / Circulation: 180 ISBN KOMPARATIVNA ANALIZA TERAPIJSKIH PRISTUPA U TRETMANU VERBALNOG PONAŠANJA DECE SA AUTIZMOM Bojana Drobnjak, Neda Milošević Centar za patologiju govora Logomedica, Beograd, Republika Srbija Autizam se danas definiše kao razvojno organsko oštećenje mozga koje se manifestuje nemogućnošću razvoja jezika i različitih oblika društvene komunikacije. Ispoljava u vidu izmenjenog funkcionisanja u uspostavljanju recipročnih socijalnih interakcija, u razvoju verbalnih i neverbalnih sposobnosti i u ponašanju javljaju se oskudni, repetitivni i stereotipni obrasci ponašanja i ograničenja. Poremećaji u razvoju verbalnog ponašanja su jedan od dominantnih simptoma poremećaja autističkog sprektra te zauzimaju i veliku pažnju u tretmanu dece sa autizmom. U pretraživanju naučne i stručne internacionalne literature kao najčešće primenjivani terapijski postupci su u okvirima strukturiranih i nestrukturiranih metoda: Primenjena Analiza Ponašanja, DIR Floortime i TACCH. Cilj rada je identifikovanje najrasprostranjenijih terapijskih pristupa u tretmanu verbalnog ponašanja dece sa autizmom, komapracija načina njihove primene kao i analiza rezultata postignutih primenom različitih terapijskih postupaka. Ključne reči: autizam, terapijski pritupi, verbalno ponašanje Uvod Prema najnovijoj klasifikaciji DSM V (The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 5 ed.) autizam pored Aspergerovog sindroma, nespecifičnog pervazivnog razvojnog poremećaja (PDD-NOS) i dezintegrativnog poremećaja detinjstva spada u grupu poremećaja autističkog spektra u okviru neurorazvojnih poremećaja. Definiše kao razvojno organsko oštećenje mozga koje se manifestuje nemogućnošću razvoja jezika i ostalih oblika društvene komunikacije (American Psychiatric Association, 2013). Nepouzdana procena prevalence autizma varira u zavisnosti od dijagnostičkih kriterijuma. Prema podacima Ministarstva za rad i socijalnu politiku u Srbiji je registrovano oko osoba sa autizmom, od čega je oko 800 dece. Iako ne postoje precizni podaci, veruje se da samo u Beogradu živi više od 700 porodica čiji je član osoba sa autizmom. Najnovija istraživanja autizma prikazuju postojanje 1 do 2 slučaja na osoba. Veći 159 rizik od autizma imaju dečaci u odnosu na devojčice sa odnosom od 4,3:1(Newschaffer et al., 2007). Smatra se da je autizam treći nasledni razvojni poremećaj po učestalosti, nakon intelektualne ometenosti i cerebralne paralize. Uzrok autizma je i dalje nepoznat, a najverovatnije u njegovom nastanku učestvuje više faktora od genetičkih do faktora sredine. Klinička slika autizma ispoljava se u vidu izmenjenog funkcionisanja u sledećim oblastima: 1. U uspostavljanju recipročnih socijalnih interakcija izostaje kontakt očima, interesovanje za osobe iz okruženja, izostaje odgovor na verbalne zahteve, neodazivanje na ime, izbegavanje fizičkog kontakta. 2. U razvoju verbalnih i neverbalnih sposobnosti komunikacije izostaje faza brbljanja do 12. meseca života, izostaje gestikulacija ili facijalna ekspresija do 12. meseca, izostanak pojave prve reči do 16. meseca, izostanak spontanih fraza od dve reči do 24. meseca, izostanak jezičke i socijalne veštine, prisutnost ponavljanja reči (eholalija), stereotipnog ili repetitivnog govora. 3. U ponašanju se javljaju oskudni, repetitivni i stereotipni obrasci ponašanja i ograničena, visoko specifična fiksirana interesovanja, jaka privrženost ili preokupiranost neobičnim predmetima, ekscesivna privrženost rutinama ili naglašen otpor prema promenama. 4. U svim aktivnostima koje podrazumevaju upotrebu mašte. Uz specifične simptome često postoji i niz nespecifičnih simptoma, kao što su: fobije, poremećaji ishrane i spavanja, napadi besa i autoagresivnost. Osobe sa autizmom mogu razviti preosetljivost na zvukove, dodire, ukuse, mirise, svetlost i boje. Simptomi moraju postojati u ranom detinjstvu, ali ne moraju biti u punoj meri ispoljeni sve dok socijalni zahtevi ne prevaziđu ograničene kapacitete ili mogu biti maskirani naučenim strategijama u kasnijem životu. Ispoljeni simptomi zajedno ograničavaju i oštećuju svakodnevno funkcionisanje (American Psychiatric Association, 2013) Broj intervencija i tretmana koje se koriste u terapiji dece sa autizmom je veliki. Nažalost, iako postoje efikasne i dobro istražene metode, mnoge od primenjenih su bez empirijske osnove. Takve intervencije su pre svega skupe, oduzimaju dragoceno vreme, a neke od njih su i izrazito opasne (Johnny et al., 2012). Metode u tretmanu dece sa autizmom U tretmanu dece sa autizmom izdvaja se više modela i pristupa u radu. Mesibov, Adams & Klinger (1997) su intervencije rada podelili u tri najvažnije grupe: biološke, psihodinamičke i obrazovne (Roberts, Prior, 2006 prema Blatnik 2013). Pod biološkim intervencijama podrazumevaju se medicinski tretmani i drugi alternativni metodi lečenja. Psihodinamičke metode uključuju Holding therapy i Pheraplay. U okviru obrazovnih intervencija razlikuju se sledeći pristupi: 1. Bihejvioralni pristup (Applied Behavior Analysis ABA, (Early) Intensive Behavioral Interventions EIBI/IBI, Lovaas Program, Verbal Behavior); 2. Razvojne strategije (Developmental Social - Pragmatic Model DSP, DIR/Floor time, Relationship Development Intervention); 3. Terapijski bazirane intervencije koje uključuju intervencije usmerene na komunikaciju: Visual Supports/Alternative and Augmentative Communication AAC, Picture Exchange Communication System PECS, Social Stories, Facilitated Communication FC, Functional Communication Training FCT i senzorne/motorne intervencije: Doman-Delacato method, Senzorna integraciona terapija, Trening auditivne integracije, Terapija dubokim pritiskom, Hipo terapija; 4. Kombinovane intervencije: SCERTS Social-Communication, Emotional Regulation and Transactional Support, TEACCH - Treatment and education of autistic and related communication handicapped children, LEAP Learning Experiences An Alternative Program for Preschoolers and Parents; 5. Ostale terapijske intervencije: Muzikoterapija, The Camphill Movement, Miller Method, Daily Life Therapy/Higashi School, Son-Rise Program; 6. Terapije bazirane u porodici: The Hanen Program, The Help! Program, Family-centred positive behavior support (PBS) programs. 161 U ovom radu opisaćemo predstavnike metoda baziranih na bihejvioralnom pristupu (ABA), metode baziranih na razvojnim strategijama (DIR Floor time) i kombinovane intervencije. Bihejvioralni pristup Primenjena analiza ponašanja ABA je metod tretmana dece sa autizmom i pervazivnim razvojnim poremećajima (PDD). Ona se zasniva na pretpostavci da se pravilno ponašanje uključujući govorne, akademske i životne veštine može naučiti primenom principa po kojima ljudi uče. Ovaj pristup ima snažne empirijske temelje sa visokom empirijskom vrednovanošću. Karakteriše ga kontinuirano praćenje napretka kroz sistemsko prikupljanje podataka i empirijsko vrednovanje. Primenjena analiza ponašanja temelji se na tačnoj interpretaciji interakcije između prethodnog podražaja i posledica, kao i upotrebe dobijenih informacija za planiranje željenog učenja i programa promene ponašanja (Blatnik i sar., 2013). ABA se zasniva na pretpostavci da deca imaju veće šanse da ponove ponašanja ili odgovore koji su nagrađeni (ojačani) i da će manje verovatno nastaviti ponašanja koji nisu nagrađena. Na kraju, podrška se postepeno smanjuje do trenutka kada dete može učiti bez konstantnog nagrađivanja. Najpoznatija tehnika učenja u ABA metodi je Dicrete Trial Training/Diskretne probe (DTT). Veštine kojima dete ovladava su podeljene na najmanje zadatke i uče se pojedinačno. Podučavanje diskriminativnim nalozima se koristi pri učenju kontakta očima, imitacija, veština fine motorike, brige o sebi, ali i kognitivnim, jezičkim i veštinama konverzacije. Ivar Lovaas razvio je jedan od prvih oblika ABA metode Eary Intensive Behavior Intervention koji se bazira upravo na diskretnim probama (DTT). Lovaas je godine, objavio studiju u kojoj je devetoro od 19 dece predškolskog uzrasta, uključene u intenzivne bihejvioralne intervencije (40 sati nedeljno) postiglo normalno funkcionisanje do prvog razreda. Primenjeno Verbalno Ponašanje ili Verbal Bihavior je najnoviji pristup u okviru ABA metode. Zasniva se na Skinnerovoj analizi verbalnog ponašanja (1957) a namenjena je podsticanju i učenju govornih, zajedno sa drugim sposobnostima. Skiner je opisao oblike verbalnog ponašanja kao: Mands zahtevi (hoću), Echo verbalne imitacije (Zdravo), Tacts (imena) etikete ( igračka ili slon ) i intraverbalno ponašanje konverzacionalni odgovori ( Šta hoćeš? ) Primenjeno verbalno ponašanje ima za cilj da dete shvati da će govorom dobiti ono što želi, kada želi. Zahtevi su često jedna od prvih reči koje se uče, a deca se uče da koriste jezik i govor za komunikaciju, pre nego za imenovanje stvari. Razvojne strategije Dr Stanley Greenspan, dečiji psihijatar, razvio je oblik terapije igrom koji se temelji na detetovom profilu. Profil uključuje 6 emocionalnih miljokaza: 1. Dvostruka sposobnost interesovanja za prizore, zvukove i osete iz okoline kao i sposobnost samosmirivanja; 2. Sposobnost uključivanja u odnose s drugim ljudima intimnost; 3. Sposobnost uključivanja u dvosmernu komunikaciju; 4. Sposobnost stvaranja kompleksnih gestova i nizanja serijski povezanih radnji u razrađeni i promišljeni sled rešavanja problemskog zadatka; 5. Sposobnost stvaranja ideja emocionalne ideje; 6. Sposobnost građenja mostova između ideja kako bi one postale stvarne i logične emocionalno razmišljanje (Blatnik i sar., 2013). Osnova Floortime pristupa je intreakcija roditelja ili terapeuta sa ciljem približavanja detetu sa autizmom. Ova metoda se naziva Developmental, Individual-Difference, Relationship-Based model (Razvoji model zasnovan na individualnim razlikama i interakcijama) ili skraćeno DIR / Floortime. Floortime se zasniva na teoriji da je autizam izazvan problemima u moždanom procesiranju koji utiču na dečije odnose i čula. Sa stanovišta Floortime pristupa kreće se od pretpostavke da je detetova akcija svrsishodna, te se uloga roditelja zasniva na tome da slede detetov primer i da mu na taj način pomognu da razvije veštine socijalne interakcije i komunikacije. Na primer, ukoliko dete lupka autićem po podu, prema Floortime pristupu, majka treba da imitira lupkanje autića ili da stavi svoj autić na put detetovom autiću. To će podstaći dete na interakciju. Potom, majka podstiče dete da razvije kompleksnije play šeme (šeme za igru) uz uključivanje reči i jezika u igru. Cilj Flortime pristupa je da poveća interakciju i komunikaciju između deteta i odrasle osobe. 163 Pojedini školski sistemi ugrađuju ovu strategiju u svoje programe, ali ne kao osnovno sredstvo edukacije predškolske dece sa autizmom ili PDD. Sa svojim snažnim naglaskom na socijalni i emocionalni razvoj, Floortime može biti dopuna bihejvioralnom programu kao što su Applied Behavior Analysis ili Verbal Behavior i TEAACH programu (Greenspan & Wieder, 1997). Kombinovane intervencije TEACCH (Treatment and Education of Autistic and Related Communication Handicapped Children). Tretman i edukacija dece sa autizmom i povezanim komunikativnim poremećajima je metod razvijen od strane psihologa Eric Schopler na Univerzitetu Severna Karolina godine. Danas se koristi u mnogim javnim školskim sistemima. TEACCH učionica sadrži strukturirane, odvojene i definisane oblasti za svaki zadatak, kao što su individualni rad, grupne aktivnosti i igre. U velikoj meri se oslanja na vizuelno učenje, koje je karakterisitčno za mnogu dece sa autizmom i PDD. Deca koriste rasporede sastavljene od slika i/ili reči koji im pomažu u organizaciji svojih aktivnosti i omogućavaju lako prelaženje sa jedne na drugu aktivnost. Deca mogu koristiti komunikacijske simbole slike, simbole ili reči pri odgovaranju na pitanja i/ili izražavanju zahteva. Smatra se da simboli mogu ublažiti frustraciju kod neverbalne dece i mogu pomoći deci da prizovu i produkuju željenu reč. Ovaj metod strukturisane nastave je manje intenzivan od Primenjene Analize Ponašanja ili Verbal Behavior-a. TEACCH poštuje kulturu autizma i obuhvata filozofiju da osobe sa autizmom imaju karakteristike koje se razlikuju, ali koje nisu nužno inferiorne (Virues-Ortegaa et al., 2013). Cilj Cilj rada je identifikovanje najrasprostranjenijih terapijskih pristupa u tretmanu verbalnog ponašanja dece sa autizmom, komapracija načina njihove primene kao i analiza rezultata postignutih primenom različitih terapijskih postupaka. Metod Podaci korišćeni u ovom radu prikupljeni su pretraživanjem elektronskih baza podataka (EBSCOhost, SpringerLink, Wiley, ScienceDirect, ovidsp) dostupnih preko Konzorcijuma biblioteke Srbije za objedinjenu nabavku (KoBSon), kao i Google Chrome pretraživača. Ključne reči na osnovu kojih se pretraživala elektronska baza podataka bile su: autizam, terapijski pritupi, verbalno ponašanje, govorna terapija. Korišćene su i liste reference iz radova koji su pronađeni na osnovu prethodne pretrage. Pregled istraživanja Stocka i saradnici (2013) su upoređivali efekte rane inetvencije programa baziranih na verbalnom pristupu Verbal behavior approach (VB) (Sautter & LeBlanc, 2006; Sundberg & Michael, 2001) sa efektima programa Pivotal Response Treatmant (PRT) (Bryson et al. 2007; Koegel & Koegel, 2006). Oba programa su derivati ABA metode. Uzorak je činilo 28 dece, predškolskog uzrasta sa dijagnostikovanim poremećajima autističkog spektra, izjednačenih po hronološkoj starosti i kognitivnim sposobnostima. VB grupu je činilo 12 dečaka i 2 devojčice sa hronološkim uzrastom uključivanja u tretman 46 meseci (37 56 meseci). PRT grupu činilo je 12 dečaka i 2 devojčice sa hronološkim uzrastom uključivanja u tretman 46,7 meseci (31 62 meseci). Procene su sprovođene na početku terapije i 12 meseci nakon započinjanja terapije. Merene su kogitivne sposobnosti, ekspresivne i receptivne jezičke sposobnosti, sposobnosti adaptivnog ponašanja, kao i problematična ponašanja i stres roditelja. Korišćeni su instrumenti: Preschool Language Scale 4th edition (PLS 4) za procenu jezičih sposobosti, Merrill-Palmer-Revised Scales of Development (M P R) za procenu kognitivnih sposobnosti, Vineland Adaptive Behavior Scales 2nd edition (VABS II) za procenu adaptivnog ponašanja, Child Behavior Checklist za procenu probematičnih ponašanja i Parenting Stress Index Short Form (PSI SF) za procenu roditeljskog stresa. Rezultati za obe grupe pokazali su statistički značajne promene u kognitivnim sposobnostima, ekspresivnim i receptivnim jezičkim sposobnostima i u sferi problematičnih ponašanja. Značajni rezultati nisu pronađeni u sferi adaptivnog ponašanja i 165 roditeljskog stresa. Rezultati poboljšanja u kognitivnim i adaptivnim ponašanjima bili su slični onima koji su objavljeni u studijama ABA metode sličnog intenziteta. Iako su potrebna dodatna istraživanja da bi se ispitala dugoročna efektivnost programa ispitanih u ovoj studiji, čini se da su rane intervencije oba pristupa efikasne (Stocka et al., 2013). Howarda i saradnici (2014) upoređivali su dugoročne efekte tri pristupa rane intervencije kod dece sa autizmom. Pristupi su: IBT (Intensive behavior analytic treatment), AP (autism programming) i GP (generic programming). AP programi su specijalno dizajnirani programi za tretman dece sa autizmom. Procedure intervencije su izvedene iz TEACCH pristupa (Training and Education of Autistic and Related Communication Handicapped Children approach) senzorne integracije, komercijalno dostupnih programa kao što su PESC (Picture Exchange Communication System) i pojedinih procedura bihejvioralne analize kao što je discrete-trial. GP je inkluzivni program ocenjen kao razvojno adekvatan i jeziči bogat koji se sprovodio u posebnim učionicama za specijalnu edukaciju. Uzorak je činilo 61 dete sa poremećajem autističkog spektra. Procene su vršene 1 3. godine nakon početka tretmana. Prednosti IBT dokumetovane su kako u prvoj tako i u drugoj i trećoj godini od početka tretmana. Značajno veći broj dece u IBT grupi nasuprot druge dve grupe, je postiglo veće rezultate za najmanje jednu standrardu devijaciju pri proceni intelektualnih, jezičkih i sposobnosti adaptivnog ponašanja od početka tretmana do konačne procene. Iako je najveći napredak dece u IBT grupi zabeležen tokom prve godine, mnoga deca u toj grupi čiji su rezultati bili ispod normalnih vrednosti tokom prve godine intervencije, u drugoj ili trećoj godini dodatne inervencije postigla su rezultate u nivou prosečnog tipičnog funkcionisanja. Nije bilo značajnih razlika u postignućima u druge dve ispitivane grupe. Ovi rezultati ukazuju da primena intenzivnih bihejvioralnih tretmana u ranom uzrastu dovodi do značajnih poboljšanja u sposobnostima dece sa autizmom, u odnosu na primenu drugih tretmana pa čak i kada su istog intenziteta (Howarda et al., 2014) Smith, Groen, and Wynn (2000) ispitivani su efekte ABA tretmana za decu sa autizmom i decu sa nespecifikovanim pervazivnim poremećajem (PDD-NOS). Ispitivanje je trajalo 36 meseci. Dijagnoza je postavljena od strane nezavisne agencije i na osnovu kriterijuma DSM-III. Uzorak je činilo 15 dece (n=15) u ABA grupi i 13 dece (n=13) u kontrolonoj gupi (Parent trainig group). Svi ispitanici su ujednačeni po vrednostima intelektualnog funkcionisanje pre početka tretmana od strane nezavisnog statističara. Ispitanici u ABA grupi (sedam sa autizmom, osam sa PDD-NOS) su imali u proseku 24,5h nedeljno individualni ABA tretman tokom prve godine intervencije sa postepenim smanjenjem broja sati tretmana u naredne 2 godine. Ispitanici u kontrolnoj grupi (sedam sa autizmom, šest sa PDD-NOS) su imali od 3 do 9 meseci roditeljskog treninga nekoliko sati nedeljno. Ispitivan je IQ, vizuo-spacijali IQ, jezičko funkcionisanje, adaptive funkcionisanje, socijalno-emocionalne funkcionisanje, uspeh u školi, plasman u razredu i roditeljsku evaluaciju. Testovi su sprovedeni od strane nezavisnih procenitelja. Grupa ispitanika kod koje je sporvođen ABA tretman postigala je znatno veći napredak u odnosu na kontrolnu grupu u intelektualnim sposobnostima, vizuelno-prostornim veštinama, jezičkom funkcionisanju (receprivnom i ekspresivnom), plasmanu u razredu i uspehu u školi, dok značajne razlike između grupa nisu pronađene u adaptivnom i socio-emocionalnom funksionisanju. U ABA grupi IQ je povišen u proseku za 16 poena (IQ 16 ES=1.43). Poređenja radi, u kontrolnoj grupi IQ je opao za 1 poen. U ABA grupi 27% dece ostvarilo je prosečne ocene posle tretmana i uključeni su u redovni obrazovni sistem (Smith, Groen, Wynn, 2000). Mukaddes i saradnici (2004) ispitivali su efekte TEACCH pristupa u tretmanu dece sa autizmom u odnosu na decu sa reaktivnim poremecajem vezivanja. Prosečna starost dece sa autizmom bila je 43,2 meseci, a dece sa reaktivnim poremećajima vezivanja 48,4 meseci. Dijagnoza je zasnovana na DSM-IV. Desetoro dece sa autizmom i 11 dece sa reaktivnim poremećajem vezivanja (devet dečaka i dve devojčice) su uključene u studiju. Korišćena je Ankara Developmental Screening Inventory razvojna skala koja na osnovu roditeljskih izveštaja procenjuje socijalne spospobnosti, jezičke i kognitivne sposobnosti, brigu o sebi, finu i grubu motoriku. Na poče
Related Search
Similar documents
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks