FERGANi'NİN ASTRONOMİNİN ÖZETİ ADLI ESERİ

Description
FERGANi'NİN ASTRONOMİNİN ÖZETİ ADLI ESERİ

Please download to get full document.

View again

of 20
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Pediatrics

Publish on:

Views: 2 | Pages: 20

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  FERGANi'NİN  ASTRONOMİNİNÖZETİVEGÖ ;ÜNHAREKETLERİNİNESASLARI ADLIASTRONOMİESERİ YavuzUNAT Al-Farghanl,knownasAlfraganusintheWest,wastheoneofthefamousastronomerswhohadworkedinMemün'sdynasty. Elements. ofAstronomy, whichhadwrittenbyAlfraganusabout833AD,wasthe most popularbookinastronomyuntllthefıfteenthcenturyintheWestandintheEastaswell,andhadbeenusedasahandbookinastronomy. ElementsofAstronomy wasaboutcelestialmotionsandincludedacompletestudyonthescienceofthestars.AnditwasasummaryofPtolemy's Almagest, ThisbookwastranslatedintoLatinintwelfthcenturyandexertedagreatinfluenceuponEuropeanastronomybeforeRegiomontanus.Thisworklndlcatesthereason why ElemenisofAstronomy hadimmenselyinfluencedtheWesternastronomyaswellastheEasternastronomyforalongtime.Türkistan'ınFerganabölgesindenbirTürkolanvebatıdaAlfraganusadıiletanınanFergani,astronomialanında,İslamdünyasınaolduğukadarBatıdünyasınadabüyüketkisiiletanınmaktadır.Astronomiyeilişkinyazmışolduğu AstronomininÖzetiveGöğünHare-ketlerininEsasları(Cevômi''İlmel-NucümveUsulel-Harekatel-Semavfye)- diğeradıile Mecistf'yeGirişBölümleriKitabı(Kitôbel- Fusülel-Mudhal fi Mecistiı veyabatıdatanınanadıile Elements of Astronomy(AstronomininUnsurları)- adlıkitabı,onbeşinciyüzyılaka-dar,doğuvebatıdaastronomialanındabirbaşvurukitabıolarakkulla-nılmışvedefalarcaLatinceyeçevrilmiştir. 1A.Ü.DilveTarihCoğrafyaFakültesi,BilimTarihiAnabilimDalıAraştırmaGörevlisi.  406YAVUZUNAT A)Fergani'ninHayatıDokuzuncuyüzyıldayaşamışolanFerganl  Ebü el-AbbasAhmedb.Muhammedb.Kesirel-Fergdni)AbbasiHalifesi Memün (813-833)dö-nemiastronomibilginlerindendir.Doğumveölümtarihlerikesinolarakbilinmemeklebirlikteçeşitlikaynaklaragöre86   yılındahayattaolduğuanlaşılmaktadır.Türkistan'ınFerganabölgesindeyetişmişdahasonrazamanınbilimvekültürmerkeziolanBağdat'ayerleşmiştir.Hayatıhak-kındaçokazşeybilinmektedir.Hakkındakibilgilerimizinönemlibirkısmı,biriNilMikyası'nın/yapımıdiğeriCafer kanalımnaçılmasınıyönetmesidolayısıylabazıkaynaklarınyazdıklarınadayanır.İbnTagribirdi'yegöre Fergant, halifeMütevvekkilzamanında86   yılındaFustat'tatamamlanmışolan,el-Mikyasel-Cedid(NewNilometer)olarakdabilinenBüyükMikyas'ın(el-Mikyasel-Kebir)yapımınıyönet-miştir.İbnHallikarıdabuölçümdenbahsetmekte,ancakölçümüyönetenmühendisinisminiAhmedb.Muhammedal-Qarsôrıiolarakvermektedir.Al-Qarsanisözcüğü Fergani olmalıdır. 3 Ahmedb.Yüsufun Kiıôb el-Mukôfa a adlıkitabındannaklenİbn Ebü Usaybi'a'danöğrendiğimizegöreCafer Kanalıadıylabilinenkana-Iınaçılmasınıda Pergünt üstlenmiştir.Mütevvekil, Müsü b.Şakir'inikioğluMuhammedveAhmed'iCafer olarakadlandınlankanalınınkazımınıyönetmeküzeregörevlendirmişti.OnlardabuişidahaiyibirmühendisolanSenedb.Ali'yedeğilde BüyükMikyas'ınyapımcısıAhmedb.Kesirel-Fergani''yehavaleetmişlerdir.Kanal,Tigris'deSômarrayakımndakurulanel-Caferiyyeşehrininiçindengeçmekteydi.Ancakkanalıninşasında,kanalınbaşlangıcınıyatağındandahaderinya-parakFerganiciddibirhatayapmıştır.Yakfibibuhatanınkanaliçinse-çilenzeminintaşlıkvesertolmasındankaynaklandığımsöyler.Yakübi, 2NilmikyasıMısır'dasuyunmuntazamyükselişvealçalışınıtesbitedenbirölçüaletidir.Sularbirhavuzaaktarılmakta,ortasınasuyuölçmealetiyerleştirilmektevebusurettesuyunyüksekliğihergünbirmemurtarafındanölçülmekteydi.ÖnceleriNilnehrinintaşansulaniskandilaletiileölçülürdü.İlkNilmikyası,Yakub'unoğluYusuftarafındanKa-bire'deyaptınlmıştır.DahasonralanpekçokkişitarafındançeşitliNilmikyaslanyaptırılmıştır.Bumikyaslardanensonuncusuise,halifeMütevvekkiltarafındanyaptırılanBüyükMikyas'tır(bkz.A.ISabra.t'al-Farghürri,Abu'l-'AbbasAhmadıbnMuharnmadıbnKathir, DictionaryofScientificBiography,N, 1971.s.541; J. Ruska, Mikyas, İA,. c.8,İstanbul1950,s.311;1.H.Krarners, Nil, İA, c.9,İstanbul1950,s.280.)..3İbnKhallikan, Wafaydt al-a yôn, c. I, Kahire1882,s.483-485;Sabra,s.541.  FERGANİN N ''ASTRONOMİNİNOZETİVEOO(;ÜNHAREKETLERİNİN407 ESASLARI ADLIASTRONOM ESER ;.ergarriadından~~ahset~ez,.sadece,.~~~lın.~apımgörevininMuhammedb.Musael-Müneccim'teverildiğinibelırtır. Fihrist'de Muhammedb.Kesirismigeçmesinekarşın, EM.el-Farac,Ahmedb.KesITadındanbahsetmektedir. İbnel-KıftiiseMuhammedveAhmedb.Muhammedolmaküzerebaba-oğulikikişidensözetmektedir. Ancakbuisimlerinhepsi,halifeMemün'unzamanındayaşamışvehalifeMütevekkil'invefatında(861)hayattaolanbirastro-nomaaittir. 8 B)EserleriİbnNedim Fihrist'de Pergani'ninsadeceikiçalışmasımverir:  1 Mecistt'denSeçilmiş [yada Özetlenmiş]Bölümler(Kitôbel-Fusülihti-ya el-Mecistiı ve(2) GüneşSaatlerininYapımı(Kitôb'Amelel~RuMmat).10 İbnel-Kıfti Muhammedb.Kesir başlığıaltında,(1) BölümlerKi-tabı(Kitôbel-Fusidı (2) Mecisti'denÖzetlenmişBölümler(Kitdbİhtisôrel-Mecistiı olarakikiayrıastronomieseriniveüçüncüolarakda GüneşSaatleri (Kiıôb el-Rutıômôiş adlıeseri, Ahmedb.Muhammedb.Kesirel-Pergani başlığıaltındaise KürelerinOluşumlarıveYıldızlarınHare-ketlerininBilimi('İlmHey'et el-Eflôk veHarekat el-Nücüm) adlıeserisözkonusueder.El-KıftibueserinBatlamyus'un kitabının (Almagesty? 4EI-Ya.k:übi, Kitttbel-Bulddn, Leiden1892,s.266-267.5İbnel-Nedim, el-Fihrist, c.I,Leibzig1348,s.499.6Ebuel-Farac, Tôrin Muhtasar el-Duval, Beyrut1890,s.236.7JuliesLippert, ıbnal-Qıfti sTa rihal-Hukamô , Leipzig1903,s.78ve286.8H.Suter, Al-Fargüni, İA, c.4,İstanbul1950,s.565;GeorgeSarton, IntroductiontotheHistoryofScience, Baltimore1950,c.I,s.567.9Sabra İhtiyar kelimesininaslında özet anlamınagelen ihtisür olmasıgerektiğinisöyler(bkz.Sabra,1971,s.543).10İbnNedim, el-Fihrist, s.1343.11Batlamyus(Ptolemy),geçİskenderiyedönemindeyaşamış(M.S.140yılları,ikinciyüzyılınbirinciyarısı)ünlübilimadamıdır.Hayatıhakkındahemenhiçbirbilgiyesahipdeğiliz.Müslümanastronomlar78yaşınakadaryaşadığımsöylerler.BelkiYunanasıllıbirMısırlı,belkideMısırasıllıbirYunanlıidi.YunancaadıPtolemaios'dur.Batla-myusastronomi,matematik,coğrafyaveoptikkonularında'katkılaryaprınştır.Dahaçokastronomialarundakiçalışmasıylatarunır(bkz.Sarton, Intro. c. ı s.272-278;GeorgeSarton, AntikBilimveModemUygarlık, çevirenler;MelekDosay-RemziDemir,Ankara1995,s.70-77).  408YAVUZUNAT .birözetiolduğunuveotuzbölümdenoluştuğunubelirtir. 13 Kitôb el-Fusul Kitab İhtisôr (yada İhtiyar) el-Mecisti, İlmHey'eteı-EflakveHarekat el-Nücüm gibifarklıisimlerlegeçenPergani'rıinastronomiyeaitbueseriaslındatekbireserdir.Kitabındiğerisimleriiseşunlardır: Cevômi~'İlm el-Nucüm veusulel-Harekat el-Semôviye Kitôb el-Fusülel-Selôsin Kitôb'İlal el-Efldk, Risalôtel-FusülMudMIfl Mecisti, Kitôbel-Hey'e. .14 EserBatı'da ElementsofAstronomy adıylatanınmaktadır.Fergani'ninastronomiileilgili,usturlabyapımınıelealan UsturlabYapımıÜzerine  Ff San'atel-Asturlôbı adındabireserive Hôrezmi'ninZic  i. Üzerine(İlael-Zicel-Harezmi) adındaHarezmi'ninastronomitab-lolarıüzerinebiraçıklamasıvardır.Ancakbusoneserkayıptır. Fergüni'nln diğereserleriiseşunlardır: 1) el-Kamilflel-Asturlôb 2) Cedvelel-Fergôni3)R.flMa'rifetei-evkôıelleüyekunel-Kamer flM fevkel-'Ardevtahtaha 4) Hesabel-Akalfmel-Seb'a 12Batlamyus,zamanınakadarulaşanastronomibilgilerininsenteziniyapmışvebunları Almagest, yadaasıladıile MatematikSentezi(MaihemaiikeSyntaxis) adlıyapıtındatoplamıştır.Eserinadı,dahasonra MegaleSyntaxis(BüyükDerleme) biçiminedönüşmüş,ArapçayaçevrilirkendebaşınaArapçadakiharf-itarif(eL)gelerek El-Mecisti olmuştur;ArapçadanLatinceyeçevrilirkende Almagest biçiminegelmiştir.BugünBatıdünyasındabueser Almagest adıylatanınmaktadır. Almagest, onüçkitaptanolmaktadır.İlkikikitapta,astronomikvarsayımlarvematematikselyöntemleraçıklanır.III.Kitap'ta,yılınsüresiverilirveepisiklveeksantrikmodellerkullanılarakGüneş'inhareketielealınır.IV.veV.Kitap,Ayteorisine,Güneş'in,Ay'ınveYer'ingölgelerininçaplarına,Güneş'inuzak-lığınailişkindir.VI.KitapGüneşveAytutulmalarıüzerinedir.VII.veVIII.Kitap,yıldızlarailişkindirvebiryıldızlartablosuyeralır.IX.-XID.Kitap'larise'gezegenhare-ketlerineayrılmıştır(bkz.Batlamyus, Almagest, GreatBooksofWesternWord, XIV,İngilizceyeçev.R.CatesbyTaliferro,Chicago-London-Toronto1952;Sarton, Intro., I,s.273;Sarton,1995,s.72-73).13İbnal-Qıftl, Tarıh al-Hukamô , Leipzig1903,s.78ve286.1.4CariBrockelmann, GeschihtederArabischenLitteratur, Leiden193'(-1949,Gal. L s.221veSup.s.392;H.Suter, DieMathematikerundAsıronomenderAraberundIhreWerke, Leipzig1900,X,18veXIV,s.160.  FERGANİ N1N  ASTRONOMİNİNÖZETİVEGÖGÜNHAREKETLERİNİN409ESASLARI ADLIAS1RONOM ESER1 c) Fergüni'nln  AstronomininÖzetiveGöğünHareketlerininE-sasları AdlıEseri1)Eserinnüshaları Eser; 1.İstanbul,Carullah,1279/30(384a-393a)'da2.Leiden,Or.8418/5(17-33)'de3.Acad.47(76ff.)'de4.Oxford,BodL.,Seld.3144/11/1(1-36,687H.)'de5.Dublin,Ch.Beatty4114(44ff-.740H.)'de6.Tunus,BibL.Nat.02103/1(1 b- 43 b), deve7'.Kahire,Dar,miqat194m(1 _30 ,876 H.); mağ.m.47(1 -18 b, 900 H.)'deKitabCevômi''İlmel-NücünıveUsülel-Harekat adıile,8.Princetorı,Garret967(114ff.,1068H.)'de 'İlalel-Efldk adıile,9.Paris(2504,3°)(116-143,1174H.)'de «uo» el-Hey'eel-FusulMudhal fi Mecisti,K. fi Cevômi''İlmel-NücümveUsulel-Harekatel- Semôviya; K.El-Hey'e,K.'İlalel-Efldk,el-Fusülel-Selôsin adlanile,10.Kahire,Dar,mi'qat944(76ff.,1329H.)'de Kitôb fi Usul'İlmel-..Nücüm adıile,ll.Marokko,ZawiyatSi'dtHamza(s.Renaudin:Hesperis18/1934/88)'de el-Mudhalila'İlmel-Hey'e adıile,12.Kahire rv . 31O-311)'de K. fi Cevômi''İlmel-NücümveUsulel-Harekat el-Semôviya, K.'İlalel-Eflak adlarıile,13.0xford,Bodl.(I,879,1°)'de K. fi Harekatel-SemôviyeveCevômi'iİlmel-Nucüm adıile,14.İstanbul,Ayasofya,2843/2(61a-102a,772fI.),de Kiıabel-FusUlel-Mudhal fi Mecisü adıilekayıtlıdır.Bumakaledeüçnüshakullanılmıştır;Ayasofya(İstanbul),Camllah(İs-tanbul)veJacobGolius'unLatinceçeviridetemelaldığıLeidennüsha- S1.15 15GoliusçevirisindeLeidennüshasınıkullaruruşveonunbuçevirisi,Arapçasıilebirlikte1669yılıİıdaAmsterdam'dabasılmıştır.
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks