Μην ποντάρετε στον πρίγκιπα: τα σεξιστικά στερεότυπα στα κλασικά παραμύθια και η ανατροπή τους.

Description
Λαμβάνοντας υπόψη ότι η λογοτεχνία είναι σε θέση να διαμορφώσει τις αντιλήψεις των παιδιών σε σχέση με πολλά ζητήματα και συγκεκριμένα αυτό του φύλου και θεωρώντας πως τα κλασικά παραμύθια αποτελούν διαχρονικά προσφιλές ανάγνωσμα των παιδιών, η

Please download to get full document.

View again

of 15
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

World

Publish on:

Views: 5 | Pages: 15

Extension: PDF | Download: 0

Share
Transcript
  285 Μην ποντάρετε στον πρίγκιπα: τα σεξιστικά στερεότυπα στα κλασικά παραμύθια και η ανατροπή τους Ιωάννα ∆ημητρακάκη, Ελένη Ντζάνη, Ιωάννα-Μαρία Χρονοπούλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εισήγησή μας δανείζεται το όνομά της από το βιβλίο  «Don’t bet on the Prince: Contemporary Feminist Fairy Tales in North America and England» του J.D. Zipes, μια ανθολογία φεμινιστικών παραμυθιών και κριτικών δοκιμίων ως παράδειγ- μα για το πώς η λογοτεχνία μπορεί να δημιουργήσει έναν νέο τρόπο θέασης  του κόσμου. ∆εδομένου ότι συζητήσεις που αφορούν τις σχέσεις των δύο φύ- λων και τους ρόλους τους στην κοινωνία βρίσκονται στην επικαιρότητα, όλο και περισσότερα σχετικά αναγνώσματα δημιουργούνται με σκοπό την εξάλει- ψη των στερεοτύπων και έναν επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών ρόλων. Στο πρώτο μέρος της εργασίας αυτής θα αναφερθούμε συνοπτικά στις έννοιες του σεξισμού και των σεξιστικών στερεοτύπων, στη φεμινιστική κρι- τική και την επιρροή που άσκησε στη μελέτη της λογοτεχνίας και συγκεκρι-μένα των παραμυθιών. Στο δεύτερο μέρος, θα επιχειρήσουμε τον εντοπισμό  των στερεοτυπικών αντιλήψεων σε σχέση με το φύλο στα κλασικά παραμύ-θια. Κατόπιν, θα παραθέσουμε σύγχρονες παραλλαγές τους με ανατρεπτικά στοιχεία ως προς τη σκιαγράφηση των ηρώων και των ηρωίδων. 1.1 ΠΕΡΙ ΣΕΞΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΣΕΞΙΣΤΙΚΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΩΝ Όπως και κάθε προσπάθεια κατηγοριοποίησης και απόδοσης συγκεκριμένων ιδιοτήτων από μέρους μιας ομάδας ατόμων σε άλλες ομάδες με βάση ορισμέ- να κριτήρια, ο διαχωρισμός των ανθρώπων ανάλογα με το φύλο τους αποτε-λεί έναν τρόπο δημιουργίας εντυπώσεων, συχνά λανθασμένων, για εκείνους.  Τα στερεότυπα σχετικά με τα φύλα ορίζονται ως υπεραπλουστευμένες κοινω- νικές αντιλήψεις αναφορικά με τις ικανότητες και το ρόλο των ατόμων, στην εργασία, την εκπαίδευση και άλλους κοινωνικούς θεσμούς βάσει του φύλου  τους. Οι ιδιότητες που αποδίδονται στα δυο φύλα είναι αντιδιαμετρικά αντί- θετες. Έτσι, η κοινωνία αναμένει από ένα άτομο ανδρικού φύλου να είναι απο- φασιστικό, ανεξάρτητο, ανταγωνιστικό, τολμηρό, έξυπνο και επιθετικό. Αντί-  286 10ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕ∆ΡΙΟΛογοτεχνία και Παιδεία θετα, συγχωρεί –και συχνά μάλλον επικροτεί- τη στοργικότητα, την παθητι-κότητα, την εξάρτηση και την ευγένεια από τα άτομα θηλυκού φύλου (Μα-ραγκουδάκη, 1995). Τα στερεότυπα αυτά καθορίζουν τον ρόλο που είναι κοι-νωνικά αποδεκτός για το κάθε φύλο. Με αυτόν τον τρόπο, ένας διαχωρισμός, αρχικά βιολογικός, καταλήγει να είναι και κοινωνικός. Οι αντιλήψεις αυτές δη-μιουργούν ένα «καλούπι» μέσα στο οποίο το κάθε άτομο πρέπει να χωρέσει χωρίς να του επιτρέπεται να βγει από τα όριά του. Ό,τι ξεφεύγει από το πλαί-σιο αυτό πρέπει να καταστέλλεται ή να αποκρύπτεται, διαφορετικά επισύρει κατακραυγή ή/και περιθωριοποίηση (Κουκλατζίδου, 2014). Για να υποδηλωθεί το ιδεολογικό υπόβαθρο και οι κοινωνικές συμπεριφο-ρές οι οποίες, με κριτήριο τη διαφορά στο φύλο διαιρούν τους ανθρώπους σε δύο μεγάλες κατηγορίες, συνοδεύοντάς τις με τα αντίστοιχα αναμενόμε-να χαρακτηριστικά ως προς τις ικανότητες, τον προορισμό και τους ρόλους  των δυο φύλων, οι αμερικανίδες φεμινίστριες πρότειναν τον όρο σεξισμός  . Υπάρχουν θεωρίες που αποδίδουν τα διαφορετικά χαρακτηριστικά των ατόμων διαφορετικού φύλου σε βιολογικούς παράγοντες (βιολογικός ντε-  τερμινισμός) και άλλες όπως η θεωρία της κοινωνικής μάθησης και εκείνη της  γνωστικής ανάπτυξης που υποστηρίζουν ότι οι διαφορές των δύο φύλων θα πρέπει να αποδίδονται στη διαφορετική διαπαιδαγώγηση που λαμβάνουν τα άτομα ανάλογα με το φύλο τους (Κανατσούλη, 2002). Οι απόψεις της κάθε κοινωνίας σχετικά με τα δύο φύλα αποτυπώνονται στα λογοτεχνικά έργα της αντίστοιχης χρονικής περιόδου. Αυτό συμβαίνει αφενός επειδή ο εκάστοτε συγγραφέας επηρεάζεται από τις κυρίαρχες αντιλήψεις της εποχής του και αφετέρου, πιθανόν και σημαντικότερα στο παρελθόν, επιδιώ-κει μέσω του έργου του να διαμορφώσει τις αντιλήψεις της νέας γενιάς. Το γε- γονός αυτό έστρεψε το ενδιαφέρον ορισμένων ερευνητριών στη μελέτη των λογοτεχνικών κειμένων με βάση τον τρόπο παρουσίασης των δυο φύλων. Ει-δικότερα, στην περίπτωση της παιδικής λογοτεχνίας δόθηκε ιδιαίτερη έμφα-ση, καθώς θεωρήθηκε ότι το κοινό στο οποίο απευθύνεται είναι περισσότε-ρο ευάλωτο, μη έχοντας διαμορφώσει ακόμα άποψη για αυτά τα ζητήματα. 1.2 Η ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΠΑΙ∆ΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 υποστηρίκτριες του φεμινιστικού κινήματος «εισχώρησαν» στον τομέα της λογοτεχνίας και καταπιάστηκαν με τη μελέτη  της αναπαράστασης του γυναικείου φύλου στα διάφορα λογοτεχνικά κείμε-να. Οι πρώτες έρευνες που πραγματοποιήθηκαν γύρω από το θέμα του φύ-λου χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: από τη μια έρευνες που αφορούσαν τη  287 Ιωάννα ∆ημητρακάκη, Ελένη Ντζάνη, Ιωάννα-Μαρία Χρονοπούλου Μην ποντάρετε στον πρίγκιπα: τα σεξιστικά στερεότυπα στα κλασικά παραμύθια …  γυναίκα ως αναγνώστρια- καταναλώτρια της ανδρικής λογοτεχνικής παραγω-  γής κι από την άλλη μελέτες που επικεντρώνονται στη γυναίκα ως συγγρα-φέα. Συγκεκριμένα για την παιδική λογοτεχνία, η Higgonet ορίζει τη φεμινι-στική κριτική της παιδικής λογοτεχνίας ως προς τρεις παραμέτρους: ποιος, τι,  για ποιον (Κανατσούλη, 2008: 53). Ασχολείται, δηλαδή, με τη γυναίκα ως συγ-  γραφέα παιδικής λογοτεχνίας, με τον τρόπο παρουσίασης των δυο φύλων στα παιδικά βιβλία και με το φύλο του αναγνωστικού κοινού. Στη συγκεκριμένη εργασία εστιάζουμε στη δεύτερη παράμετρο, την αναπαράσταση, δηλαδή,  των έμφυλων ταυτοτήτων στα έργα της παιδικής λογοτεχνίας. Σύμφωνα με την Donovan (2014), βασικό ζήτημα είναι η αξιολόγηση της αυθεντικότητας   των γυναικείων χαρακτήρων. Το κριτήριο για να θεωρηθεί ένας χαρακτήρας αυθεντικός είναι «το αν διαθέτει μια αναστοχαστική κριτική συνεί-δηση, αν είναι ηθικός πράττων, ικανός να αυτοπροσδιορίσει την πράξη του»  (σ. 371). Στη πλειοψηφία των λογοτεχνικών έργων οι γυναίκες παρουσιάζονται στερεοτυπικά, απεικονίζοντας άλλοτε το πνευματικό και άρα καλό κι άλλοτε  το υλικό και συνεπώς κακό. Κατά βάση η γυναίκα κρίνεται και προσδιορίζε- ται ανάλογα με τη σχέση της με τον άνδρα, το αν εξυπηρετεί ή αντιστρατεύ-εται τους σκοπούς του. Γενικότερα, στις ιστορίες που περιγράφονται σχέσεις αρσενικού/ θηλυκού, ο αρσενικός ήρωας παρουσιάζεται ως ο κανόνας, έχο-ντας όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που ορίζουν το τι σημαίνει να είσαι άνθρω-πος. Αντίθετα, η γυναίκα ηρωίδα εμφανίζεται μόνο στο βαθμό που εμπλέκε-  ται στις περιπέτειες του άντρα, με αποτέλεσμα να θεωρείται υποδεέστερη και ασήμαντη (Κουκλατζίδου, 2014). 1.3 ΛΑΪΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ Παρά το γεγονός πως τα παραμύθια ξεκίνησαν ως προφορικές αφηγήσεις για  την ψυχαγωγία των μεγάλων, αποτελούν συνήθως την πρώτη επαφή των παι- διών με τον έντεχνο γραπτό λόγο. Πλέον θεωρούνται κατεξοχήν ανάγνωσμα (ή ακρόαμα) για μικρές ηλικίες, καθώς σύμφωνα με τον F. Andre Favat, « ανάμε-σα στο παραμύθι και τη σκέψη των παιδιών υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία όπως ο ανιμισμός, ο εγωκεντρισμός, η παρέμβαση υπερφυσικών δυνάμεων (μαγεία), η νομοτελειακή επιβράβευση του καλού και δίκαιου και η τιμωρία του κακού και άδικου » (Μαραγκουδάκη, 1995: 319). Έτσι, οι γονείς που οδεύουν προς τα βι-βλιοπωλεία προκειμένου να ικανοποιήσουν το αίτημα του παιδιού τους για ψυχαγωγία δείχνουν μια προτίμηση στα κλασικά παραμύθια. Ο στόχος ψυχαγωγία επιτυγχάνεται. Τι γίνεται όμως με τη διαπαιδαγώγηση; Πριν ακόμα καταγραφούν, οι γυναίκες, συνήθως οι παραμάνες, αφηγούνταν  288 10ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕ∆ΡΙΟΛογοτεχνία και Παιδεία παραμύθια στα παιδιά με σκοπό τη διάδοση της λαϊκής σοφίας στις νεότερες  γενιές. Τα παραμύθια αποτελούσαν το κοινό σημείο αναφοράς μιας ή και πε- ρισσότερων κοινωνιών καλλιεργώντας την αίσθηση του δεσμού μεταξύ τους. Ουσιαστικά προετοίμαζαν τα παιδιά για την είσοδο στον κόσμο των ενηλίκων. Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική κριτική, τα παιδιά έχουν την τάση να ταυτίζο- νται με τους ήρωες και τις ηρωίδες των παραμυθιών. Στην πλοκή τους παρου- σιάζονται συγκρουσιακές και έντονες συναισθηματικές καταστάσεις, ως βιώ- ματα του κεντρικού ήρωα. Έτσι, δίνεται η δυνατότητα στους μικρούς αναγνώ- στες να αντιμετωπίσουν προσωπικά άγχη και φοβίες για την επερχόμενη ενη-λικίωση με μεγαλύτερη ηρεμία, ελπίζοντας ουσιαστικά σε ένα τέλος/μία λύση αντίστοιχα αίσια με του παραμυθιού (Rowe, 1986· Αναγνωστοπούλου, 2007). 1.4. Η ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΛΑΪΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ Από τα έργα που μελετήθηκαν ανά καιρούς από τις φεμινίστριες κριτικούς, τα λαϊκά παραμύθια είναι αυτά που διαβάστηκαν και δίχασαν περισσότερο. Λαμ- βάνοντας, μάλιστα, υπόψη τη λειτουργία που έχει μέχρι και σήμερα το λογο- τεχνικό αυτό είδος γίνεται κατανοητή η τοποθέτησή του στο στόχαστρο των φεμινιστριών.Οι φεμινίστριες κριτικοί, οι οποίες εστίασαν κατά κύριο λόγο στην ανάλυ-ση της συλλογής των αδελφών Γκριμ, θεώρησαν ότι το περιεχόμενο των πα-ραμυθιών διατηρεί και προβάλλει σεξιστικές προκαταλήψεις. Ταυτόχρονα, οι απόψεις και οι αξίες που εγγράφονται στα παραμύθια σε σχέση με το γυναι-κείο φύλο κρίθηκαν αναχρονιστικές. Σύμφωνα με την Bottingheimer, η συ-ντριπτική πλειοψηφία των παραμυθιών των αδελφών Γκριμ παρουσιάζει τις  γυναίκες ως σιωπηλές, παθητικές και εξαρτώμενες είτε από τις περιστάσεις είτε από μια κυρίαρχη αντρική φιγούρα (Κανατσούλη, 2008) 1 . Η μεταφορά αυτών  των παραμυθιακών φαντασιώσεων στην πραγματική ζωή μετατρέπει τον γά-μο και τη μητρότητα σε στόχους επιτακτικούς και απόλυτους για τις γυναίκες προκειμένου να είναι αποδεκτές κοινωνικά. Τα παραμύθια, δηλαδή, ενθαρρύ- νουν τις γυναίκες να εσωτερικεύσουν τις «πραγματικές» λειτουργίες του φύ- λου τους, όπως αυτές ορίζονται σε μια πατριαρχική κοινωνία (Rowe, 1986). «Τα παραδοσιακά παραμύθια, που μ’ αυτά ανατράφηκαν και ανατρέφονται γενιές παιδιών, αντικαθρεπτίζουν τον φαλλοκεντρισμό της κοινωνίας, που μέσα σ’ αυτήν γεννήθηκαν, μιας κοινωνίας, που ίσως διαφοροποιείται, αλλά που τελι- 1. Η άποψη της Bottingheimer και άλλων φεμινιστριών κριτικών δεν είναι βέβαια η μοναδική. Για περισσότερες πληροφορίες για τις απόψεις άλλων κριτικών, βλ. Κανατσούλη Μ. (2002).  289 κά, στις βασικές αρχές της δεν αλλάζει» (Μαραγκουδάκη, 1995: 322). Με αυ- τά τα λόγια η Ζωρζ Σαρή συνοψίζει την αντίληψη και την κριτική που ασκή-θηκε από τις φεμινίστριες στα παραμύθια των αδερφών Γκριμ. Πρέπει, βέβαια να σημειωθεί, ότι η κριτική δεν αφορά το μύθο, την ιστο-ρία που διηγούνται οι αδερφοί Γκριμ, αλλά τον τρόπο με τον οποίο επέλεξαν να τον καταγράψουν. Οι ιστορίες τους διακατέχονται από τις κρατούσες πο-λιτικές και κοινωνικές απόψεις τις εποχής, των οποίων οι δύο φιλόλογοι ήταν υποστηρικτές και τις οποίες θέλησαν να προπαγανδίσουν. Η ιδεολογία αυτή έμμεσα τροφοδοτούσε την κοινωνική ανισότητα, δίνοντας προβάδισμα στο ανδρικό φύλο. Σε πρώτη φάση, το πατριαρχικό μοντέλο οικογένειας υπαγό-ρευε τόσο τη σχέση μεταξύ των δύο φύλων εντός αυτής, όσο και το ρόλο που διαδραμάτιζε το κάθε φύλο στην κοινωνία. Οι επιταγές της χριστιανικής πίστης και ηθικής, παράλληλα, όριζαν την πρέπουσα συμπεριφορά για κάθε άτομο, με βάση το φύλο του. Ως «αστοί ιεραπόστολοι», όπως παρατηρεί ο Zipes, οι Γκριμ συνέβαλαν «στην κυριολεκτική “αστικοποίηση” των προφορικών παραμυ- θιών που ανήκαν στην αγροτική και άλλες χαμηλές κοινωνικές τάξεις και ήταν δι-αποτισμένα από τα συμφέροντα και τις προσδοκίες αυτών των τάξεων.»  (Οικο-νομίδου, 2013: 4). 2. ΤΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΤΡΟΠΕΣ ΤΟΥΣ Από τη στιγμή που οι φεμινίστριες κριτικοί έστρεψαν το ενδιαφέρον στο φύ-λο και την παρουσίαση αυτού στα έργα της λογοτεχνίας, παρατηρήθηκε ένα νέο ρεύμα στην παραγωγή λογοτεχνικών κειμένων που προσπαθούσε να ανα-  τρέψει ή έστω να μην διαιωνίζει στερεοτυπικά προκαθορισμένες αντιλήψεις  για τα δυο φύλα. Όπως αναφέρει η Οικονομίδου (2000), οι νεωτερισμοί που εμφανίζονται στα νέα λογοτεχνικά κείμενα επιτυγχάνονται είτε μέσω της με- ταγραφής των κλασικών κειμένων, είτε μέσω της συγχώνευσης παραδοσια-κών μοτίβων και σύγχρονων αναφορών σε περιβάλλοντα μη οικεία για τον αναγνώστη. Οι τεχνικές αυτές στοχεύουν στην ανατροπή τόσο των θεματο-λογικών και χαρακτηρολογικών στερεότυπων, όσο και των τρόπων αφήγη-σης των κλασικών κειμένων. Στα πλαίσια της συγκεκριμένης μελέτης θα επικεντρωθούμε σε μια κατηγο- ρία των παραμυθιών των αδελφών Γκριμ και θα προσπαθήσουμε να παρου-σιάσουμε από τη δική μας οπτική τα σεξιστικά στερεότυπα που είναι εμφανή στα κείμενά τους και τον τρόπο με τον οποίο αυτά ανατρέπονται σε σύγχρο-νες μεταγραφές τους. Τα παραμύθια που θα εξεταστούν στη συνέχεια (“Little Ιωάννα ∆ημητρακάκη, Ελένη Ντζάνη, Ιωάννα-Μαρία Χρονοπούλου Μην ποντάρετε στον πρίγκιπα: τα σεξιστικά στερεότυπα στα κλασικά παραμύθια …
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks