Zamansal İçerme İlişkilerini Belirginleştiren Ulaç Eklerinin Belirteç Tümceciklerinin ve Temel Tümcenin Eylem Kılınışları ile Olan Etkileşimleri

Description
Türkçede karmaşık tümceler kuran ulaç ekleri, tümceler arasında birçok farklı türden bağdaşıklık ilişkisinin belirginleştirilmesinde kullanılmaktadır. Sözü edilen bağdaşıklık ilişkilerinin biri de zamansal çevreleme ilişkisidir. Öncelik-sonralık,

Please download to get full document.

View again

of 19
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Biography

Publish on:

Views: 55 | Pages: 19

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  Özet: Türkçede   karmaşık tümceler kuran   ulaç ekleri, tümceler arasında birçok farklı türden bağdaşıklık ilişkisinin  belirginleştirilmesinde kullanılmaktadır. Sözü edilen bağdaşıklık ilişkilerinin biri de zamansal çevreleme ilişkisidir. Öncelik  - sonralık, içerme, karşılama, bitirme ve başlatma gibi zamansal ilişkiler ulaç ekleri ile belirginleştirilebilirler. Bu çalışmada, zamansal içerme ilişkisini belirginleştiren ulaç ekleri irdelenmiş ve bu eklerin belirteç tümceciği ve temel tümce eylemlerinin kılınış öze llikleri ile etkileşimleri incelenmiştir. Kimi ulaç eklerinin   eylemlerin kılınış özelliklerine duyarlı oldukları ve belirginleştirdikleri içerme ilişkisinin türünün bu duyarlılığa göre değiştiği görülmüştür.   Anahtar Sözcükler:   Ulaç eki, belirteç tümceciği,   temel tümce, zamansal içerme ilişkisi, kılınış   Summary:  Converbs, which construct adverbial clauses in Turkish, are used with the purpose of designating different types of coherence relations. One of these coherence relations is temporal circumscribing relation. Converbs can designate coherence relations such as Anteriority-posteriority, inclusion, reception, completion and commencement. In this study, converbs which designate temporal inclusion relations are investigated, and the interrelations of these converbs with the lexical aspect of adverbial and matrix clauses are analysed. It is observed that some converbs are sensitive to lexical aspect. These converbs also experience shifts in the types of inclusion relations that they designate according to this sensitivity. Keywords:  Converb, adverbial clause, matrix clause, temporal inclusion relation, lexical aspect    Zamansal İçerme İlişkilerini Belirginleştiren Ulaç Eklerinin Belirteç Tümceciklerinde ve Temel Tümce nin Eylem Kılınışları ile Olan Etkileşimleri   Giriş   Türkçede belirteç tümcecikleri kuran ekler ulaç ekleri olarak adlandırılmaktadır. Sözü edilen bu ekler, belirteç tümceciklerinde   farklı türlerden bağdaşıklık ilişkilerinin belirginleştirilmesini sağlarlar. Çetintaş Yıldırım (2010), ulaç ekleriyle  belirginleştirilen on farklı tür bağdaşıklık ilişkisinin bulunduğunu söylemektedir. Bunlar, zamansal çevreleme, neden demeti, koşul, amaç, zıtlık, dizi, tarz, derecelendirme, beklentiyi olumsuzlama ve karşı tez ilişkileri olarak sıralandırılabilir. Ulaç ekli belirteç tümcecikleri   temel tümcelere  zamansal çevreleme yapılarını  belirginleştirerek     bağlandıklarında, tümceciklerin aras ında zaman ve uzam ile ilgili  bağlantılar oluşmaktadır. Bu bağlantılarda, belirteç tümcecikleri (BT) , temel tümce (TT) ile anlatılan durum ya da olayın içinde gerçekleştiği zamanı ya da yeri gösteren  bilgiler aktarır. Türkçede, tümceler arasında bu türden ilişkileri belirginleştiren  birçok ulaç eki vardır. Bu ekler, BT ’nin gerçekleşmesini temel alarak TT ’yi zaman doğrusu üzerinde, tümce üreticisinin belirlediği bir noktaya yerleştirir. 1.   Zaman Kavramı   Zamansal ilişkilerin ön planda olduğu bir çözümlemede öncelikle zaman kavramına ve tümcelerde var olan olası zaman aralıklarına değinmek yararlı olacaktır. Evans’ın (2003: 3–14) değindiği gibi, her olay bir zaman noktasında ya da  bir zaman dilimi içinde gerçekleşir. Birçok kişi, ‘gerçek bir zaman’ olduğuna, zamanın fiziksel olarak var olduğuna ve dünya yüzünde, diğer canlı ve nesneler gibi zamanın da nesnel bir gerçekleşmesi olduğuna inanmaktadır. Ancak insanoğlu  olarak, zamanı ölçmek için biyolojik bir aracımız yoktur. Bu nedenle, bazı bilim adamları, zamanın nesnel bir gerçekliğinin bulunmadığını ileri sürerler. Zamanı ölçmek için (saat gibi) mekanik aletler dışında bir aracımızın olmadığı doğrudur. Yine de, zaman, doğada meydana gelen birtakım olaylar sayesinde hissedilir. Başka  bir deyişle, dünyanın kendi etrafında dönmesi sonucunda güneşin gökyüzündeki konumunun değişmesi gibi doğa olayları, zamanı n içgüdüsel olarak algılanmasına nede n olur. Varlığı   dolaylı da olsa hisse dilen zaman kavramı hakkında, ancak ona devinimsel ve uzamsal içerikler eklenerek söz edile  bilir  . Örneğin,  zaman sonsuza doğru akıyor   ya da artık bir karar vermenin zamanı geldi   dendiğinde, zamana devinimsel işlevler verilir ve zamanın fiziksel olarak var olduğu varsayımı ortaya çıkar. Declerck’e (1997: 60–63) göre, fiziksel zaman (gerçek zaman kavramı) ve dilbilgisel zaman arasında mutlaka farklılıklar olacaktır. Fizik kuralları göz önünde tutulduğunda, zaman tek yönlü ve sürekli bir gerçekleşme gösterir. Bu süreklilik, iki  parçası olan bir doğruyla (zaman doğrusu) temsil edilir. Doğrudaki parçalar ise,  Ģu an   ile ayrılan  geçmiĢ  ve  gelecek  ten oluşur. ġu an ,  geçmiĢi  ve  geleceğ  i  birbirinden ayıran, kendi içinde yayılımı olmayan bir noktadır ve zaman doğrusu üzerinde yine tek yönlü bir şekilde sürekli olarak ilerler. Aslında soyut olan zaman kavramı, dil i konuş an lar tarafından, kendi zaman algıları çerçevesinde, dilbilgisel araçlarla somutlaştırılır. Wierzbicka (1996: 57)'de de belirtildiği gibi birçok dilde, zamanı, geçmiş ve geçmiş - dışı biçiminde ayırma eğilimi vardır. İngilizce, dilbilgisel zamanı, geçmiş alanı ve geçmiş - dışı ya da şu an alanı olarak ikiye ayırır. Zaman doğrusu üzerinde, geçmiş alanı, sözcenin üretilme anından önce yer alan zaman dilimini kapsar. Geçmiş - dışı (şu an) alanı ise, sözcenin üretilme anını da kapsayarak, üretimden sonra yer alan zaman dilimini içerir. Dilbilgisel yapılar (zaman, görünüş ve kip ekleri), dilbilgisel zaman aktarımları bakımından ya   geçmiş alan da ya da geçmiş - dışı alanda yer alırlar  1 . Declerck (1997: 63), aşağıda verilen doğru üzerindeki zaman alanlarının uzunluğunun gerçek zaman göz önünde bulundurularak belirlenemeyeceğini, bunun,  tümce üreticisinin dilbilgisel zamanı ne şekilde algıladığına bağlı olduğunu  belirtmektedir. GEÇMİŞ ŞU AN ÖNCESİ ŞU AN SONRASI   …   ŞU AN   Şekil (1). Zaman doğrusu (Declerck, 1997: 62)  S öylemde dilbilgisel zaman ilişkileri, zaman - görünüş - kip işlemcileri, belirteçler ve bağlayıcılar gibi birçok değişik dilbilgisel yapıyla düzenlenir ve belirginleştirilir. Comrie (1976: 1-2), dilbilgisel zaman (tense) ve görünüş  (aspect) arasında farklılıklar bulunduğunu ve her iki ulamın da, dili konuşanlar tarafından,   aktarılan olayların fiziksel zamandaki konumlandırmalarının yapılmasında kullanıldığını  belirtmektedir. Dilbilgisel zaman göstericidir. Başka bir deyişle, olay konuşma anına göre zaman doğrusu üzerinde bir noktaya yerleştirilir. Öte yandan görünüş, bir olayın iç sürerliğine işaret etmekte ve bu sürerliği farklı bakımlardan kısıtlamaktadır.   Özmen (2006), söylemde dilbilgisel zaman ilişkilerini ele aldığı çalışmasın da, bu ilişkilerin belirlenmesinde en güçlü kısıtlayıcının  zaman kısıtlayıcısı   olduğunu öne sürmektedir. Özmen’in (2006: 61) önerdiği zaman kısıtlayıcısına göre, söylemin zaman yapısının yorumlanmasında zaman ulaçlarının, belirteçlerinin ve  bağlayıcılarının dikkate alınması gerekmektedir. Bir tümcede anlatılan olay, başlangıç ve bitiş noktaları da göz önünde tutularak  bir bütün halinde ele alındığında, tümceler arasında on dört olası dilbilgisel zaman ilişkisi tanımlanabilir  2 . Allen (1983:835), X ve Y ola rak adlandırdığı iki olay arasında, tablo 1’de gösterilen yedi dilbilgisel zaman ilişkisinin var olabileceğini, olaylar arasındaki ilişki tersine çevrildiğinde ise toplam on dört dilbilgisel zaman ilişki si  bulunduğunu söylemektedir.   Tümcecikler arasında kurulan zamansal ilişkiler aşağıda bulunan tümcelerle örneklendirilebilir.      Öncelik:   BT, TT’den önce gerçekleşmektedir.    (1)   Ali gelince sinemaya gideceğiz .   BT TT    Paralellik: BT ve TT paralel olarak gerçekleşmektedir. Tümceciklerle anla tılan olayların zaman doğrusu üzerinde yer alan başlama ve bitiş noktaları aynıdır. (2)    Nuray abla çamaşırları ütülerken   şarkı söylüyordu.   BT TT    Karşılama: TT, BT’nin bitiminden hemen sonra gerçekleş mektedir. (3)   Yemek pişer pişmez   sofrayı kurdum .   BT TT      Örtüşme: BT ve TT gerçekleşmeleri süresinde, herhangi bir zaman noktasında çakışır.   Örtüşme ilişkisi, paralellik ve içerme ilişkilerini içine alan daha üst bir ulamdı r. (4)   Ankara’ya giderken   Salih’le karşılaştık  .   BT TT    İçerme: BT’nin gerçekleşmesi sırasında TT gerçekleşir ve biter.   (5)   Yerleri süpürürken    bir altın yüzük buldu .   BT TT    Başlatma: BT ger  çekleşir ve TT’nin gerçekleşmesini başlatır.   (6)   Teneffüs zili çaldığından beri  futbol oynuyorlar. BT TT
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x